Ardenna ot zoti

Ardenna ot zoti (fransuzça Ardennais) — oğir yuk tortuvçi otlar zoti. Nomi Belgiya, Lyuksemburg va Fransiya hududlariga tutaş Ardenna toğligidan olingan; zot aynan şu mintaqada yetiştirilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu Yevropadagi hujjatlarda qayd etilgan eng qadimiy oğir yuk tortuvçi ot zotlaridan biri hisoblanadi.1

ÖzME'ga köra, zot Belgiyaning janubi va Fransiyaning şimoli-şarqidagi Ardenna toğligida paydo bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning tarixi Qadimgi Rim davriga borib taqaladi: Yuliy Sezar «Gall uruşi haqida xotiralar» asarida Belgiya otlarini «sodda, çidamli va tolmas» deb ta'riflagan va ularni oğir otliq qöşin uçun tavsiya etgan. Ardennaliklarning ajdodlari bu yerlarda taxminan ikki ming yil davomida köpaytirilgan deb hisoblanadi.

Asrlar davomida zotga boşqa otlarning qoni ham qöşilgan. Napoleon çidamlilikni oşiriş maqsadida arab otlari bilan çatiştirişni boşlagan, keyinroq perşeron, bulon va toza qonli ingliz otlari qoni qöşilgan, ammo ularning ta'siri sezilarli bölmagan. 19-asrda belgiya oğir otlari bilan çatiştiriş natijasida zot hozirgi yirik va baquvvat körinişini olgan. Zotning birinçi naslçilik kitobi 1929-yilda Yevropada taşkil etilgan; bugun Fransiya, Belgiya va Lyuksemburgda alohida naslçilik kitoblari yuritiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Ardenna mintaqasi otlaridan 11-asrda salib yurişlarida jangovar ot sifatida foydalanilgan. Fransuz inqilobi davrida ular eng yaxşi artilleriya otlari sanalgan. Napoleon 1812-yilgi Rossiya yurişida töplar va yuklarni taşiş uçun köplab ardennaliklardan foydalangan; Moskvadan qişki çekiniş azoblariga doş bergan otlar aynan şu zot bölgan, deyiladi. Birinçi jahon uruşida ham ular fransuz va belgiya qöşinlarida artilleriyani tortgan. Texnika rivojlangaç, zot asosan oğir yuk taşiş, dala va örmon işlari hamda göşt uçun yetiştirila boşlagan; hozirda u ot qöşilgan aravalar musobaqalarida ham qatnaşadi.

ÖzME'ga köra, ardenna otining tirik vazni 600–700 kg, balandligi 148–160 sm, kökrak aylanasi 190–210 sm atrofida. Inglizça Vikipediyaga köra, uning boşi yirik, peşanasi keng, tanasi ixçam va muskulli, beli qisqa, oyoqlari kalta va baquvvat. Tusi köpinça töriq yoki çipor böladi, qora tus juda kam uçraydi. ÖzME bu zotni erta yetiluvçan, öta çidamli va ozuqa tanlamaydigan otlar qatoriga kiritadi; inglizça Vikipediya ham uning yirikligiga qaramay boqişga tejamli ekanini, notekis, toğli joylarda yaxşi işlay olişini qayd etadi.

ÖzME'ga köra, ardenna otlari Rossiyaga 19-asr örtalarida keltirilgan va ular asosida rus oğir yuk tortuvçi ot zoti hamda Boltiqböyi ardennasi yaratilgan. Zot Avstriya, Vengriya, Argentina va Çilida ham boqiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, Şvetsiyada örmon işlari uçun qadrlanadigan şved ardennasi ham butunlay Belgiya va Fransiya ardennaliklaridan kelib çiqqan; bundan taşqari, sokolka (Polşa), trait du nord va konte zotlarini yaratiş yoki yaxşilaşda ham ulardan foydalanilgan.