Belgiya

Belgiya (rasmiy nomi — Belgiya Qirolligi) — Ğarbiy Yevropadagi davlat. Poytaxti — Bryussel, rasmiy tillari — niderland, fransuz va nemis tillari.

Qadimda hozirgi Belgiya hududida kelt qabilasi — belglar yaşagan, mamlakat nomi şundan kelib çiqqan. Yuliy Sezar bu yerlarni bosib olib, Rim imperiyasi tarkibiga qöşgan (özbekça manbada miloddan avvalgi 57-yil, rusça manbada miloddan avvalgi 54-yil, inglizça manbada miloddan avvalgi 1-asr örtalari deb körsatilgan). Keyinçalik hudud franklar davlati tarkibida bölgan. 843-yilgi Verden şartnomasi bilan frank davlati bölinib, hudud ikki qismga ajralgan. 13–14-asrlarda Flandriya grafligi gullab-yaşnagan, hudud Angliya va Fransiya örtasidagi kuraş maydoni bölgan.

15-asrda Burgundiya gersogligi hududni öziga qaratdi. Keyinçalik hudud Ispaniya (1556-yildan), söng Avstriya Gabsburglari hukmronligi ostida böldi. Fransiya inqilobiy uruşlari davrida Fransiyaga qöşib olindi (özbekça manbada 1795-yil, inglizça manbada 1794-yil, rusça manbada 1792-yil). 1815-yilgi Vena kongressi qaroriga köra Niderlandiya Birlaşgan Qirolligi tarkibiga kirdi. 1830-yilgi inqilob natijasida Belgiya mustaqil böldi. Leopold I 1831-yil 21-iyulda qirol böldi; bu sana hozir milliy bayram hisoblanadi. 19-asrda Belgiya Yevropa qit'asida birinçi sanoatlaşgan davlat böldi.

Birinçi jahon uruşida Belgiya betarafligiga qaramay Olmoniya qöşinlari tomonidan bosib olindi. Ikkinçi jahon uruşida 1940–1944-yillarda bosib olinib, 1944-yil sentabrda ozod qilindi. Belgiya 1945-yildan BMT, 1949-yildan NATO a'zosi. 2010-yilgi saylovlardan keyin uzoq vaqt hukumat tuzilmadi (rusça manbada 540 kun, inglizça manbada 589 kun).

Belgiya şimolda Niderlandiya, şarqda Germaniya, janubi-şarqda Lyuksemburg, janub va ğarbda Fransiya bilan çegaradoş, şimoli-ğarbda Şimoliy dengiz bilan öralgan. Maydoni — 30 528 km² (rusça manba) yoki 30 689 km² (inglizça manba). Aholisi 2023-yilda 11 687 008 kişi (özbekça manba), 2025-yilda 11 825 551 kişi (rusça manba) deb berilgan.

Hudud uç qismga bölinadi: şimoli-ğarbdagi sohil tekisligi, markaziy platoga va janubi-şarqdagi Ardenn toğligi. Eng baland nuqtasi — Botranj çöqqisi (694 m). Iqlimi mö'tadil, dengiz iqlimi. Yirik daryolari: Maas, Şelda, Izer. Foydali qazilmalaridan toşkömir, marmar va boşqalar bor. Ardenn toğlarida milliy boğ joylaşgan.

Belgiya — konstitutsiyaviy monarxiya. Amaldagi konstitutsiya 1831-yilda qabul qilingan. Davlat boşliği — qirol. Ikki palatali parlament Vakillar palatasi (150 deputat) va senat (72 a'zo)dan iborat. Hukumatga boş vazir boşçilik qiladi. Mamlakat uç regionga — Flandriya, Valloniya va Bryussel poytaxt regioniga — bölingan va federativ tuzilişga ega (federatsiyaga ötiş inglizça manbada 1970–1993-yillar, rusça manbada 1980-yildan deb körsatilgan).

Belgiya dunyodagi eng rivojlangan mamlakatlar qatoriga kiradi. Metallsozlik, maşinasozlik, avtomobilsozlik, kimyo, elektrotexnika, töqimaçilik, oziq-ovqat va olmos qirralaş rivojlangan tarmoqlardir. Qişloq xöjaligida mehnatga layoqatli aholining taxminan 3% band; yetakçi tarmoq — çorvaçilik. Antverpen yirik port hisoblanadi. Asosiy taşqi savdo hamkorlari — Olmoniya, Fransiya, Niderlandiya va Buyuk Britaniya.

Adabiyot asosan fransuz va flamand tillarida rivojlangan. Me'morçilikda roman va gotika uslubidagi yodgorliklar saqlangan, 19-asr oxirida Belgiya «modern» uslubining vatani bölgan. Tasviriy san'atda Ya. van Eyk, P. Breygel, P. P. Rubens, A. van Deyk va 20-asrda R. Magrit kabi rassomlar ijod qilgan. Maorif sohasi 1988-yildan Jamoalar ixtiyorida; 18 yoşgaça ta'lim majburiy va bepul.