Argentina

Argentina Respublikasi — Janubiy Amerikadagi davlat. U qit'aning janubi-şarqiy qismini va Olovli Yer orolining şarqiy qismini egallaydi, şarqda Atlantika okeani bilan çegaradoş. Poytaxti va eng yirik şahri — Buenos-Ayres.

Qadimda hozirgi Argentina hududida köp sonli indeys qabilalari yaşagan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, inson bu hududda taxminan 21 ming yil oldin paydo bölgan, şimoli-ğarbdagi diagitlar madaniyatini esa 1480-yillar atrofida Inklar imperiyasi bosib olgan. 16-asrda hudud ispanlar tomonidan bosib olina boşladi. 1776-yilda Rio-de-La-Plata vitse-qirolligi tuzildi. 1810-yilgi May inqilobi mustaqillik uçun kuraş boşlanişiga olib keldi; 25-may argentin xalqining milliy bayrami bölib qoldi. 1816-yilda Tukuman kongressi mustaqillikni e'lon qildi (ingliz Vikipediyasida sana — 9-iyul). 1826-yilgi konstitutsiya haqida manbalar turliça yozadi: özbekça manbada şu yili Argentina Federativ Respublikasi tuzilgan deyiladi, inglizça manbada esa 1826-yilgi konstitutsiya markazlaştiruvçi bölgani aytiladi. 19-asrda unitariylar bilan federatsiyaçilar örtasida kuraş davom etdi. 1833-yilda Buyuk Britaniya Folklend (Malvin) orollarini egalladi; 1982-yilda Argentina ularni egallaşga urindi, lekin muvaffaqiyatsizlikka uçradi. 20-asrda mamlakatda bir neça harbiy töntariş böldi; 1983-yilda Raúl Alfonsín prezident etib saylandi. Argentina 1945-yildan BMT a'zosi. Özbekiston bilan diplomatik munosabatlar 1993-yil 9-sentabrda örnatilgan.

Maydoni haqida ma'lumotlar bir oz farq qiladi: özbekça manbada 2767 ming km², inglizçada 2 780 085 km². Mamlakatning ğarbidan And toğlari ötadi. Janubiy Amerikaning eng baland nuqtasi Akonkagua Argentina hududida joylaşgan; balandligi özbekça manbada 6960 m, rusça manbada 6962 m deb berilgan. Şimolda Gran-Çako tekisligi, janubda Patagoniya yassi toğligi, markazda Pampa bor. Asosiy daryolari — Parana, Paragvay, Uruğvay. Foydali qazilmalardan neft, gaz, uran, mis, temir va boşqalar mavjud. Argentina ğarbda Çili, şimolda Boliviya va Paragvay, şimoli-şarqda Braziliya va Urugvay bilan çegaradoş.

Argentina — federativ respublika. Amaldagi konstitutsiya 1994-yil 24-avgustda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident, u va vitse-prezident 4 yil muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — ikki palatali (senat va deputatlar palatasi) Milliy kongress. Ma'muriy böliniş haqida manbalar turliça: özbekça manbada 22 viloyat, federal okrug va Olovli Yer hududi, rusça va inglizça manbalarda 23 provinsiya va Buenos-Ayres federal poytaxti sanaladi. Rusça manbaga köra, 2023-yil 10-dekabrdan prezident — Xavyer Miley.

Argentina Lotin Amerikasida iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan mamlakatlardan biri hisoblanadi. 1980-yillar oxirida iqtisodiyot inqirozga yaqinlaşgan, 1989-yildan isloh dasturi amalga oşirilgan, 1991-yilgi qonunga köra köpçilik davlat korxonalari xususiylaştirilgan. Sanoatning yetakçi tarmoği — oziq-ovqat sanoati; maşinasozlik, neftni qayta işlaş va qora metallurgiya ham katta örin tutadi. Qişloq xöjaligida çorvaçilik (qoramol, qöy) va ğallaçilik (buğdoy, makkajöxori) yetakçi. Göşt yetiştiriş va eksporti böyiça Argentina dunyoda oldingi örinlardan birida. Asosiy savdo hamkorlari: AQSH, Braziliya, Italiya, Germaniya, Yaponiya. Pul birligi — peso.

Aholining asosiy qismi yevropalik muhojirlar avlodidan iborat, rasmiy til — ispan tili, dindorlarning aksariyati katoliklar. Adabiyot 16-asrdan 19-asr boşigaça Ispaniya adabiyoti ta'sirida rivojlangan. 1810-yilda V. Lopes-i-Planes yozgan «Vatanparvarlik marshi» Argentina madhiyasi bölib qolgan. 19-asrning 2-yarmida pampa aholisining oğzaki ijodiga asoslangan «gauço adabiyoti» urf böldi; X. Ernandesning «Martin Ferro» dostoni milliy adabiyotning eng salmoqli asarlaridan biri sanaladi. 20-asr yozuvçilari orasida X. Kortasar ham tilga olinadi. Me'morlikda 18-asrdan barokko uslubi hukmron bölgan; misol sifatida Kordovadagi Kompaniya ibodatxonasi (1646) keltiriladi. 6 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalar uçun ta'lim majburiy; Buenos-Ayres, Kordova, La-Plata va Santa-Feda universitetlar bor.