Adam Smit

Adam Smit (inglizça Adam Smith; 1723 — 1790-yil 17-iyul, Edinburg) — şotland iqtisodçisi va axloq faylasufi, klassik siyosiy iqtisod maktabining yirik vakili. Inglizça Vikipediyaga köra, u Şotlandiya ma'rifatçiligining asosiy siymolaridan biri bölib, köpçilik uni «iqtisod fanining otasi» deb ataydi. Uning «Axloqiy hissiyotlar nazariyasi» (1759) va «Xalqlar boyligining tabiati va sabablari haqida tadqiqot» (1776) asarlari jahon ijtimoiy tafakkurining mumtoz namunalari hisoblanadi.1

Smit Şotlandiyaning Kerkoldi şahrida tuğilgan. ÖzME uning tuğilgan sanasini 1723-yil 5-iyun deb beradi; Inglizça Vikipediyaga köra, bu aslida uning çöqintiriliş sanasi bölib, aniq tuğilgan kuni ma'lum emas. Otasi u tuğilişidan ikki oy oldin vafot etgan. Smit Glazgo va Oksford universitetlarida tahsil olgan, söng Edinburgda ommaviy ma'ruzalar öqib, faylasuf Devid Yum bilan yaqin döst tutingan. ÖzME'ga köra, 1751–1763-yillarda Glazgo universitetida professor bölgan; Inglizça Vikipediyaga köra, u yerda axloq falsafasidan dars bergan. Keyin yoş aristokratning murabbiysi sifatida Yevropa böylab sayohat qilgan. ÖzME'ga köra, 1778-yilda Edinburgda bojxona komissari, 1787-yilda Glazgo universiteti rektori etib tayinlangan.

Smitning asosiy asari beş kitobdan iborat bölib, ÖzME'ga köra, unda öz davrigaça bölgan iqtisodiy qaraşlar yagona tizimga keltirilgan va siyosiy iqtisod mustaqil fanga aylangan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu asar import qisqartirilib, eksport köpaytirilgan holda milliy bozorni himoya qilişga asoslangan merkantilizm siyosatiga javob sifatida yozilgan va erkin bozor nazariyasining poydevorini qöygan. Kitob muallif hayotligidayoq beş marta qayta naşr etilgan.

Smit fikriça, har bir inson xöjalik faoliyatida avvalo öz manfaatini közlaydi, ammo «körinmas qöl» uni beixtiyor butun jamiyatga foydali natijaga yönaltiradi. ÖzME «körinmas qöl»ni iqtisodiy qonunlarning özidan özi amal qilişi deb izohlaydi. Raqobat va foyda ketidan intiliş, Smit nazarida, umumiy farovonlikka xizmat qiladi.

U jamiyat boyligining manbai mehnat ekanini ta'kidlab, qiymatning mehnat nazariyasini rivojlantirgan. Iqtisodiy taraqqiyotning eng muhim omili mehnat taqsimoti, xalq boyligining darajasi esa unumli mehnat bilan band aholi uluşi va mehnat unumdorligiga boğliq deb hisoblagan. ÖzME'ga köra, Smit jamiyatni uç asosiy guruhga — yollanma işçilar, kapital egalari va yer egalariga ajratgan; ular mos ravişda iş haqi, foyda va renta oladi. U iş haqi tirikçilik minimumidan ança yuqori bölişi va farzand tarbiyasi xarajatlarini ham qoplaşi kerakligini ilgari surgan. Asosiy va aylanma kapital tuşunçalari ham uning nomi bilan boğliq.

Xalqaro savdoda Smit erkin savdo tarafdori bölgan. Uning «mutlaq ustunlik» tamoyiliga köra, har bir mamlakat boşqalarga nisbatan arzonroq işlab çiqaradigan tovarga ixtisoslaşib, ayirboşlaşdan foyda körişi mumkin. Şu bilan birga, u davlatning iqtisodiyotdagi örnini ham batafsil tahlil qilgan.

ÖzME'ga köra, Smitning ğoyalari klassik siyosiy iqtisodning asosini taşkil etadi va keyingi iqtisodiy tafakkurga katta ta'sir körsatgan. Inglizça Vikipediyaga köra, «Xalqlar boyligi» zamonaviy iqtisod fanining boşlanişi hisoblanadi, ammo Smit öz davrida ham bahsli şaxs bölgan va uning uslubi ba'zi yozuvçilar tomonidan kinoya qilingan.