Zarafşon tizmasi

Zarafşon tizmasi — Pomir-Olay toğ tizimiga mansub toğ tizmasi; Zarafşon daryosidan janubda, Tojikiston va Özbekiston hududida joylaşgan. ÖzME'ga köra, u Mastçoh (Köksuv) toğ tugunidan boşlanib, Turkiston tizmasiga parallel ravişda şarqdan ğarbga Jom çöligaça 420 km ga çözilgan; rusça va inglizça Vikipediyada uzunligi 370 km deb körsatilgan. Eng baland nuqtasi — Çimtarğa çöqqisi (5489 m). Inglizça Vikipediyaga köra, tizmaning forsça nomi «oltin sepuvçi» ma'nosini beradi va Zarafşon daryosi hamda uning irmoqlari tubidan topiladigan oltinga işora qiladi.12

ÖzME'ga köra, tizma gersin burmalanişida hosil bölgan, söng yemirilgan va uçlamçi davrda qayta kötarilib, hozirgi qiyofasini olgan. U asosan paleozoy ohaktoşlari va kristalli slanetslardan, ğarbiy qismida esa qisman granitlardan tuzilgan. Qoyalar, tik jarliklar va çuqur vodiylar köp; ohaktoşli joylarda karst hodisalari kuzatiladi. ÖzME'ga köra, ğarbiy qismdagi Qirqtoğ platosida Örta Osiyodagi eng çuqur va dunyodagi yirik karst ğorlaridan biri — Kili (Kiyev) ğori joylaşgan, uning tubidagi köl bilan birga çuqurligi 950 m ga yetadi.

Tizmani Zarafşonning çap irmoqlari — Fondaryo, Kiştutsoy va Mağiyondaryo köndalangiga kesib ötib, uç qismga böladi. Fondaryogaça bölgan şarqiy tor qismi Mastçoh toğlari deb ataladi: balandligi 4500–5000 m, eng baland nuqtasi — Tutak çöqqisi (5433 m), qor va muzliklar köp. Inglizça Vikipediyaga köra, şu qismda Örta Osiyoning eng uzun muzliklaridan biri — uzunligi taxminan 24,75 km bölgan Zarafşon muzligi joylaşgan. Fondaryo va Kiştutsoy oraliğida Fon toğlari kötarilib, Çimtarğa çöqqisi aynan şu yerda joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Iskandarköldan ğarbda Fon toğlari Zarafşon va Hisor tizmalarini özaro tutaştiradi.

Kiştutsoydan ğarbda toğlar pasayib, platosimon körinişga ega böladi. ÖzME'ga köra, Mağiyondaryodan Taxtaqoraça dovonigaça Çaqalikalon toği davom etadi, dovondan ğarbdagi Qoratepa toği esa 500–600 m li adirlar bilan tugaydi; Zirabuloq va Ziyovuddin toğlari tizmaning ğarbiy davomi hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, tizma Panjikentdan janubi-ğarbda Özbekistonga ötadi va Samarqand hamda Qaşqadaryo viloyatlari çegarasi böylab davom etib, Samarqanddan janubi-ğarbda çölga tutaşib ketadi; Taxtaqoraça dovonidan Samarqand — Şahrisabz avtomobil yöli ötadi.

ÖzME muzliklarning umumiy maydonini 307 km² deb körsatadi; rusça Vikipediyaga köra esa tizmada umumiy maydoni 270 km² bölgan 560 ga yaqin muzlik bor. Tizmaning şarqiy qismi Mastçoh va Yağnob daryolari havzalarini, ğarbiy qismi esa Zarafşon va Qaşqadaryo havzalarini bir-biridan ajratib turadi.

ÖzME'ga köra, iqlimi kontinental. Toğ etaklari issiq va quruq, yuqoriga kötarilgan sari havo salqinlaşib, yoğin köpayadi. Yanvarning örtaça harorati past qismlarda −0,5 °C dan 2 °C gaça, 2500–3000 m balandlikda esa −6 °C dan −10 °C gaça; iyulda pastda 25–29 °C, yuqorida 15–18 °C. Yillik yoğin 200–400 mm.

ÖzME'ga köra, yon bağirlarda asosan arçazorlardan iborat siyrak örmonlar bor. 800 m gaça böz tuproqlar, 1500–2000 m da toğ örmon-daşt mintaqasi tarqalgan bölib, u yerda zarang, arça, yonğoq, bodom, pista, dölana, itburun ösadi. 2500–3000 m da subalp, undan yuqorida alp ötloqlari joylaşgan. Hayvonlardan olmaxon, qizil dumli suğur, sassiqközan, silovsin, toş suvsari, yovvoyi eçkilar, quşlardan tibet burguti uçraydi.

Rusça Vikipediyaga köra, 2003-yilda Qaşqadaryo viloyatida, tizmaning janubiy etagidagi Angilak ğorida myuste davriga oid toş qurollar va odam suyagi topilgan; topilma qatlamining yoşi 38–44 ming yil deb aniqlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, tizmaning Özbekiston qismida Siypantoş qoyatoş suratlari saqlangan, bu hudud qadimda Söğdiyona tarkibiga kirgan. ÖzME'ga köra, tizma yaylovlaridan çorvaçilikda keng foydalaniladi, daryo vodiylarida esa qişloqlar, ekinzorlar va boğlar joylaşgan.