Avstraliya (materik)
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Avstraliya (lotinça australis — «janubiy») — Yerning Janubiy va Şarqiy yarimşarlarida joylaşgan materik. ÖzME'ga köra, u materiklar orasida maydoni eng kiçigi; Rusça Vikipediya uni eng quruq materik deb ham ataydi, Inglizça Vikipediya esa quruqlik böyiça Antarktidadan keyin ikkinçi örinda qöyadi. Materikning deyarli butun hududini Avstraliya davlati egallaydi; Rusça Vikipediyaga köra, u Avstraliya va Okeaniya deb ataladigan dunyo qismiga kiradi. Inglizça Vikipediyada esa materik tuşunçasi kengroq olinib, unga Tasmaniya va Yangi Gvineya orollari ham qöşiladi; bu ma'noda u ba'zan Sahul deb ataladi.12
Geografik örni
13ÖzME'ga köra, materik şimoldan janubga taxminan 3200 km, ğarbdan şarqqa 4100 km ga çözilgan. Şimoldagi eng çekka nuqtasi — York burni, şarqdagisi — Bayron burni, ğarbdagisi — Stip-Poynt burni. Maydoni ÖzME'da 7682 ming km² (yaqin orollar bilan qariyb 7704,5 ming km²), Rusça Vikipediyada esa 7 659 861 km² deb berilgan. Janubiy tropik çiziq materikni deyarli teng ikkiga bölib ötadi.
Materikni şimol, ğarb va janubdan Hind okeani, şarqdan Tinç okeanining dengizlari — Marjon va Tasman dengizlari örab turadi. Qirğoq çiziği unçalik egri-bugri emas; şimolda Karpentariya, janubda Katta Avstraliya qöltiği bor. Tasmaniya oroli materikdan Bass böğozi bilan ajralgan. Şimoli-şarqiy sohil böylab dunyodagi eng katta marjon rifi — Katta Tösiq rifi 2000 km dan ziyod masofaga çözilgan.
Relyefi va geologiyasi
13Avstraliya relyefining asosiy qismini tekisliklar taşkil etadi: yuzasining qariyb 95 foizi dengiz sathidan 600 m dan oşmaydi. ÖzME uni örtaça balandligi (215 m) jihatidan eng past materik deb ataydi. Ğarbda örtaça balandligi 400–500 m bölgan Ğarbiy Avstraliya yassi toğligi, örtada balandligi asosan 100 m dan past Markaziy pasttekislik, şarqda esa yassi çöqqili Katta Suvayirğiç tizmasi joylaşgan. Eng past nuqta Eyr köli atrofida, eng baland nuqta — Avstraliya Alp toğlaridagi Kosyuşko toği (ÖzME'ga köra 2230 m, Rusça Vikipediyaga köra 2228 m).
Materik qadimiy Avstraliya platformasida joylaşgan; Rusça Vikipediyaga köra, bu platforma Gondvana materigining bir qismi bölgan. ÖzME'ga köra, şarqiy qismi burmali geosinklinal mintaqaga kiradi. Materik oltin, temir rudasi, boksit va polimetallarga boy, şarqda toşkömir va qönğir kömir, ayrim hududlarda neft va gaz topilgan. Rusça Vikipediyaga köra, temir rudasi, boksit va qörğoşin-rux rudalari zaxirasi va qazib olinişi böyiça Avstraliya dunyoda yetakçi örinlardan birini egallaydi.
Iqlimi va suvlari
13ÖzME'ga köra, materikning şimoli subekvatorial mussonli, katta qismi tropik çöl, janubi-ğarbi esa qişda yoğin köproq tuşadigan subtropik iqlim mintaqasida joylaşgan. Hududining uçdan ikki qismi çöl va çala çöllardan iborat. Yoğin miqdori sohildan içkariga tomon keskin kamayadi: eng köp yoğin Kerns atrofida tuşadi. Katta Suvayirğiç tizmasi Tinç okeandan kelayotgan nam havoni tösib qoladi.
Daryolar kam va qisqa. Eng sersuv daryo — Marri (Murrey), uning yirik irmoği — Darling. Içki hududlarda faqat yomğirdan söng suv oqadigan quruq özanlar — kriklar köp. Eng katta köl — şör suvli Eyr. ÖzME'ga köra, materik hududining 60 foizi okeanga oqmaydigan berk havzaga kiradi, ammo u yer osti suvlariga boy: Katta Artezian havzasi şular orasida eng yirigi.
Ösimlik va hayvonot dunyosi
13Avstraliya tabiati uzoq vaqt boşqa quruqliklardan ajralgan holda rivojlangani uçun öziga xos. ÖzME'ga köra, ösimlik turlarining qariyb 75 foizi endemik. Çöllarni evkalipt va akatsiya butazorlari, şimol va şarqda savannalar, şimoli-şarqda doimiy yaşil tropik örmonlar, janubi-şarqda evkaliptli subtropik örmonlar egallaydi. Hayvonot dunyosida qopçiqli sutemizuvçilar — kenguru va koala, tuxum qöyuvçi sutemizuvçilar — yexidna va ördakburun, quşlardan emu, kakadu, qora oqquş xarakterli. Dingo iti materikka odamlar orqali kelgan.
Kaşf etiliş tarixi
13Rusça Vikipediyaga köra, antik davr geograflari janubiy yarimşarda katta quruqlik — «Noma'lum janubiy yer» (Terra Australis Incognita) bor deb taxmin qilganlar. ÖzME'ga köra, materikni 1606-yilda gollandiyalik dengizçi V. Yanszon kaşf etgan va u Yangi Gollandiya deb atalgan. Bir neça oydan söng ispaniyalik L. Torres keyinçalik uning nomini olgan böğozdan ötgan, 1642-yilda Tasman Tasmaniyani topgan, 1770-yilda Jeyms Kuk şarqiy sohilni örgangan. Rusça Vikipediyaga köra, «Avstraliya» nomini 1814-yilda ingliz dengizçisi Metyu Flinders taklif etgan va u 1824-yilda rasmiy qabul qilingan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Avstraliya (materik) // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3602 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAvstraliya (materik). (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3602
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3602
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Австралия (континент)ru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Australia (continent)en.wikipedia.org
- 3ÖzME, 1-jild, 102–104-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 102–104-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.