Okeaniya

Okeaniya — Tinç okeanining markaziy va ğarbiy qismlaridagi keng orollar va atollar majmuasining umumiy nomi. Uning çegaralari şartli; ba'zi tasniflarda u Avstraliya bilan birga yagona «Avstraliya va Okeaniya» qismi sifatida qaraladi.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, ğarbiy çegara sifatida odatda Yangi Gvineya oroli, şarqiy çegara sifatida Pasxa oroli olinadi. Okeaniya Tinç okeanining janubi-ğarbiy va markaziy qismlarida, Şimoliy yarimşarning subtropik va Janubiy yarimşarning mötadil kengliklari oraliğida joylaşgan dunyodagi eng yirik orollar töplamidir. Mintaqa Mikroneziya (şimoli-ğarbda), Melaneziya (ğarbda) va Polineziyaga (şarqda) bölinadi; Yangi Zelandiya alohida köriladi. Okeaniya orqali ekvator va xalqaro sana çiziği ötadi.

Okeaniya materik emas: faqat Yangi Kaledoniya, Yangi Zelandiya, Yangi Gvineya va Tasmaniya kontinental kelib çiqişga ega. Orollarning aksariyati vulkanik, ba'zilari marjon atollaridir. Eng yirik laguna Marşall orollaridagi Kvajaleyn atolli (laguna maydoni 2174 km²) hisoblanadi; quruqlik maydoni böyiça eng yirik atoll — Rojdestvo (Kiritimati) oroli (322 km²). Okeaniyaning eng baland toğlari Yangi Gvineya orolida joylaşgan. Rus Vikipediyasida Jaya çöqqisi 5029 m deb berilgan, inglizça Vikipediyada esa Puncak Jaya 4884 m deb körsatilgan.

Iqlimi asosan passatlar ta'sirida şakllanadi, köp orollarda tropik iqlim hukmron, yillik yoğin 1500–4000 mm oraliğida. Orollar vulkan otilişi, zilzila, sunami va siklonlarga duçor böladi.

BMT ta'rifiga köra Okeaniya Avstralasiya, Melaneziya, Mikroneziya va Polineziyani öz içiga oladi. Bu ta'rifga Avstraliya, Yangi Zelandiya, Papua — Yangi Gvineya, Fiji, Kiribati, Marşall orollari, Nauru, Palau, Samoa, Solomon orollari, Tonga, Tuvalu, Vanuatu, Mikroneziya Federativ Ştatlari hamda bir qator qaramlik hududlari kiradi. Indoneziya, Yaponiya, Filippin, Singapur va Tayvan orollari BMT ta'rifidan taşqarida. Okeaniyaning eng yirik va eng köp aholili davlati — Avstraliya, eng yirik şahri — Sidney. Mamlakatlar iqtisodiy jihatdan turliça: Avstraliya va Yangi Zelandiya yuqori rivojlangan, Kiribati, Papua — Yangi Gvineya, Tuvalu va Vanuatu esa kamroq rivojlangan.

Inglizça Vikipediya ma'lumotiga köra, Avstraliyani qöşib, Malay arxipelagini hisobga olmaganda, 2024-yilda Okeaniya aholisi taxminan 46,3 million kişi, quruqlik maydoni taxminan 9 000 000 km². Okeaniya maydoni jihatidan eng kiçik, aholisi jihatidan Antarktidadan keyin ikkinçi eng kam aholili qismdir. Aksariyat davlatlar parlamentli demokratiyalar; orol davlatlari uçun turizm muhim daromad manbaidir.

Rus Vikipediyasiga köra, Yangi Gvineya va Melaneziyaning yaqin orollariga odamlar Janubi-Şarqiy Osiyodan qayiqlarda taxminan 30–50 ming yil avval kelib joylaşgan; Mikroneziya va Polineziyaning katta qismi 2–4 ming yil avval özlaştirilgan, bu jarayon taxminan milodiy 1200-yilda tugagan. Inglizça Vikipediyada Avstraliya, Yangi Gvineya va uning şarqidagi yirik orollarning dastlabki aholisi 60 000 yildan ortiq avval kelgani aytiladi.

Yevropaliklar Okeaniyani 16-asrdan örgana boşlagan: portugaliyaliklar 1512–1526-yillar orasida Tanimbar orollari, Karolin orollarining bir qismi va ğarbiy Yangi Gvineyaga yetib borgan, keyin ispan, golland, ingliz va frantsuzlar kelgan. Jeyms Kuk birinçi sayohatida Taitiga bordi va Avstraliyaning şarqiy qirğoği böylab suzdi. Birinçi va Ikkinçi jahon uruşlarida Tinç okean frontida yirik janglar bölgan.

«Okeaniya» atamasini frantsuz geografi Konrad Malt-Brun kiritgan. Manbalar bu boradagi sanada ixtilof qiladi: inglizça Vikipediyaning bir qismida atama 1812-yilda, boşqa qismida taxminan 1804-yilda («Terres océaniques» şaklida) kiritilgan, qisqa «Océanie» şaklini esa 1814-yilda Adrien-Yubert Brue yaratgan deyiladi.