Ğulom Zafariy

Ğulom Zafariy (1889, Toşkent — 1938-yil 4-dekabr) — özbek şoiri, aktyori va dramaturgi, milliy musiqali drama janrining asosçisi, xalq musiqasini töplovçi va tadqiqotçi. Sovet hokimiyati yillarida qatağon qilinib otilgan, keyinçalik oqlangan.1

Özbekça Vikipediyaga köra, Zafariy Toşkentning Beşyoğoç dahasidagi Kattaboğ mahallasida tuğilgan, avval eski maktabda va rus maktabida, söngra Xöja Ahmad hamda Kökaldoş madrasalarida öqigan. ÖzME'ga köra, 1912–1914-yillarda Öş şahrida usuli jadid maktabini oçib, bolalarni öqitgan. 1914-yildan Toşkentdagi «Turon» jamiyati va teatr truppasida aktyor hamda dramaturg sifatida işlagan; Özbekça Vikipediya bu truppaga Abdulla Avloniy asos solganini qayd etadi.

Keyingi yillarda u turli madaniy-ma'rifiy lavozimlarda faoliyat yuritgan: «Işçilar dunyosi» jurnalida bölim mudiri (1917–1918), «Turk ROSTA» gazetasida mudir, Buxoro musiqa texnikumi rahbari (1921–1923), Maorif komissarligi qoşidagi san'at kengaşining raisi bölgan. ÖzME'ga köra, u Toşkent musiqa texnikumiga, Termizdagi muallimlar tayyorlaş kursiga rahbarlik qilgan, 1929–1931-yillarda Samarqanddagi musiqa va xoreografiya institutida direktor örinbosari bölib işlagan.

ÖzME'ga köra, 1932-yilda GPU uni millatçilikda ayblab, uç yilga qamagan; Özbekça Vikipediyaga köra, u Sibirga surgun qilingan. Ozod bölib qaytgaç, 1937-yil 29-oktabrda yana hibsga olingan va heç qanday dalilsiz otişga hukm qilingan. Ijodkor 1938-yil 4-dekabrda qatl etilgan, 1957-yilda esa oqlangan.

1913–1926-yillar oraliğida Zafariy öntadan ortiq musiqali sahna asarini yaratib, ularni «opera» yoki «operaça» deb atagan. «Bahor», «Binafşa», «Quyon», «Mozorlikda», «Erk bolalari», «Tatimboy ota» kabi bir pardali «kiçik operalar», «Paxtaxon», «Yangi odam», «Sayil va töy» pyesalari uning qalamiga mansub. Eng maşhur asari — törtta pardali «Halima» musiqali dramasi. Özbekça Vikipediyaga köra, u ilk özbek milliy musiqali dramasi hisoblanadi va 1920-yilda «Turon» truppasida sahnalaştirilgan; asarning musiqasini muallif sozanda Şorahim Şoumarov va mulla Töyçi hofiz bilan birga tayyorlagan, Abdurauf Fitrat esa uni opera deb baholagan.

Zafariy dostonlar ham yozgan: «Gulyor» (1923), «Çin Temir» (1924), «Yoşlar endi berilmas» (1926), «Vannayça» va boşqalar.

Özbek musiqa madaniyati tarixida Zafariy xalq kuylarini töplovçi va örganuvçi sifatida ham muhim örin tutadi. ÖzME'ga köra, u Fitrat, V. Uspenskiy va Elbek bilan birga ilk musiqiy-folklor ekspeditsiyalarini uyuştirgan; bu meros töplaş tizimining boşlanişi bölgan. Natijada 1920-yillar boşida Buxoroda tanbur çiziğining nusxasi topilgan, 1923–1924-yillarda Buxoro Şaşmaqomi, 1925-yilda esa Ş. Şoumarov ijrosidagi Toşkent-Farğona maqom yöllari ilk bor notaga olingan. Elbek bilan Farğona vodiysiga uyuştirilgan safar natijasida milliy musiqiy folklorning birinçi tizimli töplami — «Aşulalar» tayyorlangan.