Arabiston yarim oroli
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Arabiston yarim oroli — Osiyoning janubi-ğarbidagi yarim orol. ÖzME uni Osiyodagi eng katta yarim orol deb ataydi va maydonini qariyb 3 mln km² deb körsatadi; rusça Vikipediyaga köra, u maydoni taxminan 3,25 mln km² bölgan dunyodagi eng yirik yarim oroldir. Ğarbdan Qizil dengiz, janubdan Adan qöltiği va Arabiston dengizi, şarqdan Ummon va Fors qöltiqlari bilan öralgan.1
Geologik tuzilişi
13ÖzME'ga köra, yarim orol ilgari Afrika qalqonining bir qismi bölgan; paleogen oxiri va neogen davrida Qizil dengiz botiği hosil bölişi natijasida Afrikadan ajralib, Osiyoga tutaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning asosini Arabiston plitasi taşkil etadi. Ğarbiy va qisman janubiy qismida arxey slanetslari va granitlari kabi qadimgi kristall jinslar yer yuzasiga çiqib yotadi. Qolgan katta hududda bu jinslar mezozoy va kaynozoyning asosan ohaktoş va qumtoşdan iborat yupqa qatlami ostida qolgan.
Neogen oxiri va törtlamçi davr boşida yuz bergan yoriliş va kötarilişlar natijasida ğarbiy va janubiy çetlar baland qirlarga aylangan. Yoriqlardan otilib çiqqan lava katta maydonlarni qoplagan; ÖzME'ga köra, Adan şahri ana şunday qadimgi vulqonlardan birining kraterida joylaşgan.
Relyefi
13Yer yuzasi baland ğarbiy va janubiy çetlardan içkariga va şarq tomonga asta pasayib boradi. Rusça Vikipediyaga köra, yarim orolning eng baland nuqtasi — Nabi Şuayb toği (3660 m). Janubi-şarqda alp burmalanişi davrida hosil bölgan Ummon toğlari joylaşgan. Ğarbiy va janubiy qirğoq böylab Tihoma deb ataluvçi tor pastlik çözilgan. Yarim orolning deyarli butun hududi qumli va toşloq çöllardan iborat: şimolda Katta Nafud, janubda esa rusça Vikipediyaga köra 650 ming km² ga yaqin maydonni egallagan Rub' ul-Xoli çöli joylaşgan.
Iqlimi va suvlari
13ÖzME'ga köra, iqlimi quruq tropik iqlim. Yozda deyarli butun hududda örtaça harorat 30 °C dan oşadi, eng yuqori harorat 50–55 °C gaça yetadi. Rusça Vikipediyaga köra, bu Yer yuzidagi eng issiq hududlardan biri. Yillik yoğin örtaça 100 mm atrofida, faqat Yaman toğlarida va Ummon toğlarida sezilarli darajada köp. Doimiy daryolar deyarli yöq, asosan vodiy deb ataluvçi quruq özanlar uçraydi, ayrim joylarda yer osti suvlari yuzaga çiqadi.
Tabiati
13ÖzME'ga köra, yarim orolda asosan Afrika florasiga xos ösimliklar ösadi. Çöllarda şuvoq, şöra, astragal, yulğun kabi siyrak ösimliklar, bahorda efemerlar uçraydi. Toğlarning nam yon bağirlarida barg tökadigan örmonlar, janubda savannaga xos ösimliklar bor; vohalarda xurmo köp ekiladi. Hayvonlardan jayron, yovvoyi eşak, sirtlon, böri, çiyaböri, tulki, kemiruvçilar va sudraluvçilar yaşaydi.
Boyliklari va davlatlari
13Yarim orol, ayniqsa uning şarqiy pastlik qismi Neftga juda boy; rusça Vikipediyaga köra, Fors qöltiği qirğoqlari va akvatoriyasida dunyo neft va tabiiy gaz zaxiralarining katta qismi töplangan. ÖzME'ga köra, temir, rux, fosforit, oltin, oltingugurt, kaliy va oş tuzi konlari ham bor.
Rusça Vikipediyaga köra, yarim orolda va unga tutaş orollarda Bahrayn, Yaman, Qatar, Quvayt, Birlaşgan Arab Amirliklari, Ummon, Saudiya Arabistoni (hududning qariyb 80 foizi), şuningdek Iroq va Iordaniyaning janubiy qismlari joylaşgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Arabiston yarim oroli // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3651 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAArabiston yarim oroli. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3651
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3651
Manbalar
1 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Аравийский полуостровru.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.