Yaman
SaqlaşBoşqa nomlari: Yemen
Öqiş: 3 daqiqa
Yaman (rasman Yaman Respublikasi) — Arabiston yarim orolining janubida joylaşgan davlat. Poytaxti — Sano. Şimoldan Saudiya Arabistoni, şarqdan Ummon bilan çegaradoş.
Tarixi
13Mil. av. 2-ming yillik oxiri va 1-ming yillik boşida hozirgi Yaman hududida janubiy arab madaniyati şakllandi. Bu yerda Xadramaut, Qatabon, Saba va Ma'in davlatlari paydo böldi. 4-asrda butun Yaman Himyariylar podşoligi tarkibida birlaşdi. Keyinçalik hudud Aksum podşoligi va Sosoniylar Eroni ta'siriga tuşdi. Islom 7-asr boşlarida kirib keldi: bir manbada (uz.wikipedia) 629–630-yillarda hudud Arab xalifaligiga qöşilgani, boşqasida (ru.wikipedia) islom istilosi 628-yilda bölgani aytiladi.
9–12-asrlarda Yamanda Ziyodiylar, Yafuriylar va boşqa sulolalar hukmronlik qildi. 897-yilda şimolda Zaydiylar imomligiga asos solindi. 16-asrdan Usmonli imperiyasi hukmronlik qildi (ru.wikipedia 1538–1635-yillarni birinçi usmonli istilosi deb körsatadi). 1839-yildan Buyuk Britaniya janubda öz hukmronligini örnata boşladi, 1872-yilda turklar Yamanni yana egalladi. Şimoliy Yaman 1918-yilda mustaqil böldi, 1962-yil 26-sentyabrdagi töntarişdan keyin Yaman Arab Respublikasi e'lon qilindi. Janubiy Yaman 1967-yil 30-noyabrda mustaqillikka erişdi. 1990-yilda ikki davlat birlaşib, Yaman Respublikasi taşkil topdi. 1994-yilda janub va şimol örtasida harbiy töqnaşuv bölib, şimolliklar ğalabasi bilan tugadi. 2011-yildan mamlakatda siyosiy inqiroz davom etmoqda, 2014-yildan fuqarolar uruşi boryapti: hutiylar Sanoni egallagan, xalqaro tan olingan hukumat esa Adanda joylaşgan. Uruş gumanitar halokatga olib kelgan; BMT hisobiga köra, 2019-yilda aholining 75 foizi gumanitar yordamga muhtoj edi.
Geografiyasi
13Yaman asosan toğli mamlakat. Ğarbda Yaman toğlari joylaşgan (eng baland joyi 3600 m, AnNabi-Şoib toği). Qizil dengiz va Adan qöltiği böylab Tixoma çöli çözilgan, şarqda Rub ul-Xoli çöliga tutaşadigan yassitoğlik bor. Iqlimi tropik, hududining katta qismida quruq. Daryolari yilning köp qismida quriydi; eng muhimi — Masila. Yerosti boyliklaridan neft, oş tuzi, marganets rudasi va yarim qimmatbaho toşlar bor.
Maydoni haqida ma'lumotlar turliça: 528 ming km² (uz.wikipedia), 527 970 km² (ru.wikipedia) va 455 503 km² (en.wikipedia). Aholisi: 19,3 mln (2002, uz.wikipedia), 34,7–34,9 mln (en va ru.wikipedia). Aholining köpçiligi arablar, rasmiy til — arab tili, davlat dini — islom. Yirik şaharlari: Sano, Adan, Taiz.
Davlat tuzumi
13Yaman — respublika. Amaldagi konstitutsiya 1991-yil mayda qabul qilingan, 1994 va 2001-yillarda özgartirişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident, 7 yilga saylanadi. Ali Abdulloh Solih 1990-yildan (ru.wikipedia: 1994-yildan) 2011–2012-yillarga qadar mamlakatni boşqargan. Parlament tuzilişi haqida manbalar bir-biriga zid: uz.wikipedia bir palatali, ru.wikipedia ikki palatali (Şura va Vakillar palatasi) deb yozadi. Ma'muriy bölinişi ham farq qiladi: 19 viloyat (uz.wikipedia) yoki 22 muhofaza (ru.wikipedia). Hozirgi paytda hokimiyat uçun bir neça tomon kuraşmoqda, jumladan, xalqaro tan olingan hukumatning Prezidentlik rahbarlik kengaşi va hutiylarning Oliy siyosiy kengaşi.
Iqtisodiyoti
13Yaman — agrar mamlakat; faol aholining 70 foizdan ortiği qişloq xöjaligida band. Asosiy eksport qişloq xöjaligi mahsuloti — kofe; xurmo, durra, tariq, arpa, buğdoy va boşqalar yetiştiriladi. Çorvaçilikda qoramol, qöy, tuya, ot va boşqalar boqiladi. Sanoatda neft, oş tuzi qazib olinadi, neftni qayta işlaş, töqimaçilik va oziq-ovqat sanoati bor. Mamlakatda temir yöl yöq; asosiy dengiz portlari: Adan, Hudayda, Moxa, Salif, Muqalla. Pul birligi — Yaman riali. Manbalarda Yaman arab dunyosidagi eng kambağal davlat deyiladi; davlat daromadining 70 foizi neft eksportiga boğliq.
Madaniyati
13Örta asrlarda yaman adabiyoti umumarab adabiyoti oqimida rivojlandi, asosan diniy şe'riyat keng tarqaldi; 12-asrda Naşvan al-Himyariyning «Himyariy qasidasi» yaratildi. Me'morlikda Mariba va Timna kabi qadimgi şahar qoldiqlari, Maribadagi töğon hamda Sanodagi al-Jomiy al-Kabir masjidi (670-yillar) maşhur. Musiqada ud, qonut, mizmar, tabl, def kabi asboblar işlatiladi; Adanda Musiqa instituti bor. Davlat maktablarida öqiş bepul; Sano (1974) va Adan (1975) universitetlari faoliyat yuritadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Yaman // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/399 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAYaman. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/399
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/399
Raqamlarda
Aholi soni · 2025-yil
41,8 mln kişi
+2,9 %2024-yilga nisbatan
Yalpi içki mahsulot (YaIM) · 2018-yil
AQSh dollari: 21,6 mlrd
−19,5 % (yomon)2017-yilga nisbatan
YaIM aholi jon boşiga · 2018-yil
AQSh dollari: 634
−21,9 % (yomon)2017-yilga nisbatan
Iqtisodiy ösiş (real YaIM) · 2025-yil
-0,5 %
+1 punkt (yaxşi)2024-yilga nisbatan · 2026 prognozi: -1,5 %
Inflyatsiya · 2014-yil
8,1 %
−2,9 punkt (yaxşi)2013-yilga nisbatan
Işsizlik darajasi · 2025-yil
17,3 %
+0,4 punkt (yomon)2024-yilga nisbatan
Örtaça umr davomiyligi · 2024-yil
69,4 yil
+0,2 % (yaxşi)2023-yilga nisbatan
Şaharda yaşovçilar · 2025-yil
37 %
+0,2 punkt2024-yilga nisbatan
Internetdan foydalanuvçilar · 2019-yil
17,5 %
−7,1 punkt (yomon)2016-yilga nisbatan
Savodxonlik (kattalar) · 1994-yil
37,1 %
Dunyo xaritasida · qöşnilari bilan taqqoslaş · Manba: Jahon banki (CC BY 4.0), Xalqaro valyuta jamğarmasi (IMF) (manba körsatiladi)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q805wikidata.org · 14 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.