Sofokl

Sofokl (yunonça Sophokles; taxminan miloddan avvalgi 496 — 406) — qadimgi yunon dramaturgi, Esxil va Yevripid bilan birga Afina tragediyasining uç buyuk vakilidan biri. ÖzME uni şoir, siyosiy va harbiy arbob sifatida ham tavsiflaydi. Uning «Şoh Edip», «Antigona» kabi tragediyalari jahon dramaturgiyasining mumtoz namunalari hisoblanadi.12

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, Sofokl Afina yaqinidagi Kolon qişloğida badavlat oilada tuğilgan; otasi Sofill qurol-asla tayyorlaş bilan şuğullangan, öğli yaxşi ta'lim olgan. Miloddan avvalgi 480-yilda yunonlarning forslar ustidan Salamin yonidagi ğalabasi nişonlanganida u bayram xorini boşqargan. Inglizça Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 468-yilda Dionisiya bayramidagi tanlovda birinçi örinni olib, öşa davrning tan olingan ustasi Esxilni ortda qoldirgan.

Sofokl jamoat işlarida ham qatnaşgan. Manbalarga köra, u Afina ittifoqi xazinasini boşqaruvçilardan biri bölgan, miloddan avvalgi 441–440-yillarda Perikl bilan birga strateg (harbiy rahbar) etib saylangan va Samos oroliga qarşi yuruşda iştirok etgan. Rusça Vikipediya bu saylovni «Antigona» tragediyasi qozongan şuhrat bilan boğlaydi, inglizça Vikipediya esa ayrim olimlar bu boğliqlikka şubha bilan qaraşini qayd etadi. Sofokl 90 yoşdan oşib vafot etgan; afinaliklar uni qahramon sifatida uluğlaşgan. Öğli Iofon ham tragediyanavis bölgan.

ÖzME'ga köra, antik manbalarda Sofoklga 123 drama nisbat beriladi. Ulardan yettitasi töliq saqlangan: «Ayaks», «Antigona», «Traxinalik ayollar», «Şoh Edip», «Elektra», «Filoktet» va «Edip Kolonda»; boşqa asarlaridan parçalar va ayrim lirik şe'rlari ham yetib kelgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u qariyb 50 yil davomida Afinaning eng maşhur dramaturgi bölgan: 30 ta tanlovda qatnaşib, 24 tasida ğolib çiqqan va heç qaçon ikkinçi örindan pastga tuşmagan.

Sofokl tragediyalarining markazida kuçli iroda egasi bölgan qahramon turadi. Bu qahramonlar dahşat va tahdidlarga ham, murosaga undovçi maslahatlarga ham qaramay, öz maqsadi sari intiladi. ÖzME misol keltiradi: Antigona yozilmagan ilohiy qonunga böysunib, davlat buyruğini buzadi; Elektra öldirilgan otasi uçun qasos oliş yölida özini azob-uqubatlarga duçor qiladi; Edip esa taqdirdan qoçişga qançalik urinmasin, bilmagan holda otasining qotili va onasining turmuş örtoği bölib çiqadi. Şu tariqa qahramonlar öz xohişiga zid ravişda taqdir qurboniga aylanadi.

ÖzME'ga köra, Sofokl Esxildan farqli ölaroq, bir-biriga boğliq tragediyalar trilogiyasidan voz keçib, har bir asarida mustaqil syujet yaratgan. Uning yana bir yangiligi — sahnaga uçinçi aktyorni olib çiqişi. Inglizça Vikipediyaga köra, Aristotel bu yangilikni Sofoklga nisbat beradi; natijada xorning syujetdagi roli kamaygan, qahramonlar örtasidagi töqnaşuv va xarakterlarni oçiş imkoniyati kengaygan. Aristotel unga sahna bezakini rasm bilan işlaşni joriy qilişni ham nisbat bergan. ÖzME Sofokl voqealar rivojini tabiiy oqimda körsatib, unga ilohiy kuçlarni kam aralaştirganini ta'kidlaydi.

Sofokl yaratgan obrazlar jahon adabiyotida ulkan iz qoldirgan va uning asarlari hozirgi teatrlarda ham sahnalaştirilmoqda. ÖzME'ga köra, Özbekistonda «Şoh Edip» va «Antigona» Özbek milliy teatrida, «Elektra» esa Abror Hidoyatov nomidagi teatrda qöyilgan. «Şoh Edip» özbek tiliga tarjima qilinib, 1979-yilda Toşkentda naşr etilgan.