Fransua Kene

Fransua Kene (fransuzça François Quesnay; 1694-yil 4-iyun, Mere — 1774-yil 16-dekabr, Versal) — fransuz iqtisodçisi va şifokori, iqtisodiy fikr tarixida fiziokratlar maktabining asosçisi. Uning 1758-yilda e'lon qilingan «Iqtisodiy jadval» asari iqtisodiyotni yaxlit tizim sifatida tahlil qilişga qaratilgan ilk urinişlardan biri hisoblanadi.12

Kene Parij yaqinidagi Mere qişloğida tuğilgan; inglizça Vikipediya bu qişloqni Versal yaqinida deb körsatadi. Rusça Vikipediyaga köra, u dehqon oilasidan çiqqan va faqat 12 yoşida öqiş-yozişni örgangan. Yoşligida Parijga borib, avval gravyor şogirdi bölib işlagan, söngra tibbiyot va jarrohlikni örgangan va Mant şahrida jarroh sifatida faoliyat boşlagan. 1737-yilda Jarrohlik akademiyasining doimiy kotibi etib tayinlangan.

ÖzME'ga köra, Kene 1744-yilda tibbiyot doktori ilmiy darajasini olgan va qirol Lyudovik XV saroyida şifokor bölib xizmat qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, u 1749-yildan markiza de Pompadurning şifokori sifatida saroyga yaqinlaşgan, 1752-yilda qirolning şaxsiy şifokori bölgan; 1751-yilda Parij Fanlar akademiyasiga, 1752-yilda London qirollik jamiyatiga a'zo etib saylangan. Tibbiyot va biologiyaga oid bir neça asar yozgan.

ÖzME'ga köra, Kene iqtisodiyot muammolari bilan 60 yoşga yaqinlaşganda jiddiy şuğullana boşlagan. Uning «Fermerlar» va «Don» nomli ilk iqtisodiy maqolalari Deni Didroning «Ensiklopediya»sida bosilgan; ularda u Fransiya qişloq xöjaligi ahvolini va qirollikning iqtisodiy siyosatidagi ziddiyatlarni tanqid qilgan hamda dehqonçilikni yangiça taşkil etiş zarurligini ilgari surgan.

Kenening asosiy ğoyasi — boylikning yagona manbai yer, ya'ni qişloq xöjaligi ekani. Uning fikriça, faqat dehqonçilikda sarflangan xarajatlardan ortiq yangi qiymat — «sof mahsulot» yaratiladi. ÖzME'ga köra, Kene bu qaraşni «Dehqonçilik davlati iqtisodiy siyosatining umumiy tamoyillari» (1758) asarida bayon qilgan, «Savdo töğrisida» asarida esa merkantilistlarni tanqid qilib, boylik savdo va ayirboşlaşda vujudga kelmasligini isbotlaşga uringan.

Kenening eng muhim asari — 1758-yilda çop etilgan «Iqtisodiy jadval». ÖzME'ga köra, unda jamiyat uç sinfga ajratiladi: yer egalari (ÖzME ularni yangi mahsulot yaratmaydigan sinf deb tavsiflaydi), sanoat bilan şuğullanuvçilar va qişloq xöjaligida işlovçi unumli sinf — dehqon-fermerlar. Jadval qişloq xöjaligida yaratilgan mahsulot sanoatda qayta işlanib, sinflar örtasida qanday taqsimlanişi va iste'mol qilinişini körsatadi. ÖzME bu asarda ilk bor butun iqtisodiyot miqyosida natural mahsulotlar va pul daromadlari oqimi tahlil qilinganini, Kene takror işlab çiqariş nazariyasiga va iqtisodiy tahlilning jadval usuliga asos solganini ta'kidlaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, «Iqtisodiy jadval» iqtisodiyotning işlaş mexanizmini analitik tarzda tasvirlaşga qaratilgan ehtimol eng birinçi asar bölib, iqtisodiy fan rivojiga qöşilgan ilk muhim hissalardan biri sanaladi. Kene 1767-yilda «Xitoy despotizmi» asarini ham yozgan va unda ma'rifatparvar mutlaq hokimiyatni qöllab-quvvatlagan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1750-yillar atrofida Kene va iqtisodçi Jak de Gurne atrofida «ekonomistlar», keyinçalik fiziokratlar deb atalgan guruh şakllangan; unga katta Mirabo, Dyupon de Nemur va boşqalar kirgan. Kenening şogirdi Tyurgo keyinçalik Fransiya moliya vaziri bölgan. Adam Smit Parijda bölganida Kene bilan taniş bölgan va «Xalqlar boyligi» asarida fiziokratlarning ilmiy xizmatlarini yuqori baholagan. ÖzME'ga köra, Kene öz tadqiqotlarida erkin savdo, raqobat va xususiy mulkni öz içiga olgan «tabiiy tartib» konsepsiyasiga tayangan.