Attila

Attila (taxminan 406 — 453) — gunnlar hukmdori va sarkardasi, V asr örtalarida Markaziy hamda Şarqiy Yevropadagi köp qabilali ittifoqning boşlişi. ÖzME uni Mundsuk öğli deb ataydi va manbalarda uçraydigan Etsela, Otilaxon, Etilli kabi şakllarini ham keltiradi; zamondoşlari unga «Xudoning ğazabi» degan laqab bergan. Inglizça Vikipediyaga köra, Attila 434-yildan 453-yil boşidagi ölimigaça gunnlarni boşqargan va bu davrda Ğarbiy hamda Şarqiy Rim imperiyalarining eng qörqinçli raqiblaridan biri bölgan.1

ÖzME'ga köra, amakisi Rutila olamdan ötgaç, 433-yilda Attila akasi Bleda bilan birga taxtni egallagan. Inglizça Vikipediyada amakining ismi Rugila deb berilgan, birgalikdagi hukmronlik esa 434–435-yillardan boşlangani aytiladi. Aka-uka hokimiyatni 445-yilgaça bölişgan. ÖzME bu yilda Attila Bledani qatl ettirib, davlatni yolğiz özi boşqara boşlaganini yozadi; inglizça maqola esa faqat Bledaning ölimini qayd etadi.

Attila boşqargan hudud nihoyatda keng bölgan. ÖzME ma'lumotiça, uning çegaralari şarqda Kavkazgaça, ğarbda Reyn daryosigaça, şimolda Daniya orollarigaça, janubda esa Dunayning öng qirğoğigaça yetgan. Ittifoq tarkibiga ostgotlar, gepidlar, tyuringlar, gerullar, rugiylar, xazarlar va boşqa qabilalar kirgan; ularning bir qismi hukmdorning qudratini tan olib, öz ixtiyori bilan unga böysungan. Inglizça Vikipediya ham imperiyada gunnlar bilan birga ostgotlar, alanlar va gepidlar bölganini körsatadi. ÖzME hukmdor qarorgohini hozirgi Vengriyaning şimolidagi Tokay atrofiga joylaştiradi, biroq inglizça maqolaga köra, Attilaning poytaxti ham, qabri ham arxeologlar tomonidan hanuz topilmagan.

Dastlab Attila Dunay quyi oqimining söl tomonidagi yerlarni öziga böysundirgan. Keyin uning qöşinlari Miziya, Frakiya va Illirikni talab, Konstantinopol devorlarigaça kelgan. ÖzME'ga köra, 447-yilda Vizantiya imperatori gunnlarga juda katta tölov tölaşga rozi bölişga majbur bölgan. Inglizça Vikipediya bu yurişlarni batafsilroq tasvirlaydi: 441-yilda boşlangan bosqindan söng Attila Dunaydan ikki marta ötib, Bolqonni vayron qilgan, Gallipoli yaqinida Rim qöşinini yenggan, ammo ikki qatorli mustahkam devorlar tufayli Konstantinopolni ola bilmagan.

Şarqdagi muvaffaqiyatlar Attilani ğarbga yuzlanişga undagan. ÖzME 450-yilda u 500 ming kişilik qöşin töplaganini yozadi. Gunnlar Reyndan ötib, Trir, Mets, Arras singari şaharlarni xarob qilgan. Orleanni qamal qilişganda şahar himoyasiga imperator Valentinian III ning sarkardasi Aetsiy hamda vestgotlar qiroli Teodorix yetib kelgan. Attila qamaldan voz keçib, 451-yil kuzida Trua yaqinidagi Katalaun dalasiga çekingan va şu yerda «xalqlar jangi» deb nom olgan yirik töqnaşuv bölib ötgan. Jangdan söng uning kuçi sezilarli kamaygani sababli yuriş davom ettirilmagan, gunnlar Reyn ortiga qaytgan.

452-yilda Attila Şarqiy Alp orqali Italiyaga bostirib kirgan. ÖzME'ga köra, Akvileya vayron qilingan, Altinum, Paduya, Milan va boşqa şaharlar egallangan, Rim ham xavf ostida qolgan; lekin hukmdor yuruşni töxtatib, sulh tuzgan. Inglizça Vikipediyada ham Attila şimoliy viloyatlarni xarob qilgani, biroq Rimni olmagani qayd etilgan. 453-yilda u Pannoniyaga qaytgan va şu yerda vafot etgan; yangi yurişlar rejasi amalga oşmay qolgan.

Attila vafotidan keyin gunnlar davlati tez zaiflaşgan. ÖzME'ga köra, uning öğli Ernak davrida Pannoniyadagi Nedao daryosi böyida bölgan jangda german va skif qabilalari mustaqilligini tiklab olgan. Inglizça Vikipediya bu qözğolonga gepidlar boşlişi Ardarix rahbarlik qilganini aytadi. Attila haqidagi asosiy yozma ma'lumotlar uning duşmanlari — yunon va lotin mualliflari qalamiga mansub; ulardan eng muhimi 449-yilda gunnlar saroyiga kelgan elçilik a'zosi, vizantiyalik tarixçi Prisk bölib, hukmdor qiyofasini tasvirlagan yagona guvoh ham şu muallifdir. Attila siymosi german qahramonlik dostonlari, jumladan «Nibelunglar haqida qöşiq» hamda skandinav eddalari va sagalarida yaşab qolgan; ÖzME ham u haqdagi köplab rivoyat va qöşiqlar saqlanib qolganini ta'kidlaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, köpçilik olimlar Attila ismini gotça atta («ota») sözi va kiçraytiruvçi -ila qöşimçasidan kelib çiqqan, ya'ni «otaxon» ma'nosini beradi deb hisoblaydi. Ismni turkiy tillar bilan boğlovçi farazlar ham bor, ammo ularning heç biri keng e'tirof topmagan.