Anatoliy Vasilyeviç Lunaçarskiy

Anatoliy Vasilyeviç Lunaçarskiy (1875-yil 23-noyabr, Poltava — 1933-yil 26-dekabr, Menton, Fransiya) — rus inqilobçisi, sovet davlat arbobi, yozuvçi, tarjimon, publitsist, adabiyot va san'at tanqidçisi. 1917–1929-yillarda RSFSRning birinçi maorif xalq komissari bölgan; 1930-yildan SSSR Fanlar akademiyasi akademigi. Moskvada dafn etilgan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, Lunaçarskiy Poltavada davlat maslahatçisi Aleksandr Antonovning nikohsiz farzandi sifatida tuğilgan; familiyasi va otasining ismini onasining rasmiy eri Vasiliy Lunaçarskiydan olgan. Kiyev gimnaziyasida öqib yurgan paytidayoq marksizm bilan tanişgan. ÖzME'ga köra, u Syurix universitetining falsafa fakultetida tahsil olgan; rusça Vikipediyaga köra, u yerda faylasuf Rixard Avenarius ma'ruzalarini tinglagan.

ÖzME'ga köra, 1897-yilda Rossiyaga qaytgaç, inqilobiy faoliyat bilan şuğullangan, 1902-yildan adabiy tanqid va siyosiy publitsistikaga kirişgan. Vikipediya ma'lumotlariga köra, u bir neça marta hibsga olinib, Kaluga, Vologda va Totmaga surgun qilingan; 1903-yilda partiya bölingaç, bolşeviklarga qöşilgan va Jenevada ularning gazetalarini muharrirlik qilgan.

1917-yil oktyabridan 1929-yil sentyabrigaça u maorif xalq komissari lavozimida işlagan. Rusça Vikipediyaga köra, 1929-yilda RSFSR Maorif xalq komissarligi rus alifbosini lotin yozuviga ötkaziş masalasini örganuvçi komissiya tuzgan va Lunaçarskiy bu ğoyani qöllab-quvvatlagan. Lavozimdan olinganidan keyin SSSR Markaziy Ijroiya Qömitasi qoşidagi Ilmiy qömitaga raislik qilgan. 1933-yilda Ispaniyaga elçi etib tayinlangan, biroq u yerga yetib borolmagan: yöl-yölakay Fransiyaning Menton kurortida vafot etgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning xoki Moskvada Kreml devoriga qöyilgan.

ÖzME'ga köra, Lunaçarskiyning estetik qaraşlari «Umuman san'atkor va xususan ba'zi bir san'atkor haqida» (1903) hamda «Pozitiv estetika asoslari» kabi maqolalarida bayon etilgan. Ğarb adabiyoti va san'atiga bağişlangan işlarida, xususan ikki jildli «Ğarbiy Yevropa adabiyotining muhim bosqiçlari tarixi»da u nafaqat Ğarb, balki rus adiblarining ham öziga xosligini va adabiy jarayondagi örnini körsatib bergan. U 1920–1930-yillardagi adabiy hayotga faol ta'sir körsatgan, tanqidiy va publitsistik maqolada dialog şaklidan tez-tez foydalangan.

Lunaçarskiy «Qirol sartaroşi» (1906), «Faust va şahar» (1918), «Oliver Kromvel» (1920), «Ozod qilingan Don Kixot» (1922) kabi pyesalar, Kampanella haqidagi trilogiya, hikoyalar va xotiralar muallifi. Rusça Vikipediyaga köra, 1925–1933-yillarda u musiqa haqida ham köp yozgan: Betxoven, Şopen, Çaykovskiy, Musorgskiy va boşqa kompozitorlar ijodiga bağişlangan ellikdan ortiq maqola e'lon qilgan.

ÖzME'ga köra, Lunaçarskiyning adabiy-tanqidiy asarlari zamonaviy özbek tanqidçiligi va adabiyotşunosligining şakllanişiga ma'lum ta'sir körsatgan. Maorif xalq komissari sifatida u özbek yoşlarining Moskva va Leningrad oliy öquv yurtlarida öqişiga yordam bergan. Uning kömagida Moskvada özbek drama studiyasi taşkil etilgan (1924–1927); bu studiyadan M. Uyğur, A. Hidoyatov, S. Eşontörayeva kabi özbek milliy teatrining yetakçi namoyandalari yetişib çiqqan. ÖzME'ga köra, Lunaçarskiyning sa'y-harakati bilan Qori Yoqubov va Tamaraxonim Parijdagi Jahon dekorativ san'at körgazmasi oçilişiga bağişlangan konsertlarda qatnaşgan. Uning ayrim asarlari özbek tiliga tarjima qilingan.