Qozon
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Qozon (tatarça va rusça Kazan) — Rossiya Federatsiyasidagi şahar, Tatariston Respublikasining poytaxti. Volga daryosining çap qirğoğida, unga Qozonka daryosi quyiladigan joyda joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Qozon aholisi soni böyiça Rossiyada beşinçi örinda turadi va Volga böyidagi eng yirik şahar hisoblanadi; aholisi 1,3 milliondan oşadi, şahar atrofi bilan birga esa 2 millionga yaqinlaşadi.12
Nomi
13Inglizça Vikipediyaga köra, tatar va boşqa turkiy tillarda «qozon» sözi idiş ma'nosini anglatadi. Nom kelib çiqişi haqida bir neça rivoyat bor; eng ehtimolli izohga köra, şahar botiq joyda — göyo qozon tubida — joylaşgani uçun şunday atalgan.
Tarixi
13ÖzME'ga köra, şaharga 1-ming yillikning oxirida Volga bulğorlari asos solgan. Rasmiy qabul qilingan sana — 1005-yil; Inglizça Vikipediya bu taxminni Qozon Kremli hududidagi qazişmalarda topilgan çex tangasi va boşqa buyumlarga boğlaydi. Ilk Qozon bulğorlar bilan fin-ugor xalqlari örtasidagi çegara qal'asi bölgan.
ÖzME 14-asr oxirida şahar Moskva qöşinlari tomonidan vayron qilinib, bir neça ön yildan söng qayta tiklanganini yozadi. 1438-yildan Qozon Qozon xonligining poytaxti bölgan; Inglizça Vikipediyaga köra, xonlikka Oltin Ördadan ajralib çiqqan Uluğ Muhammad asos solgan. Şahar bozori butun mintaqaning savdo markaziga aylangan, teri va zargarlik buyumlari mahalliy hunarmandlarga şuhrat keltirgan.
1552-yilda Qozon rus podşosi Ivan IV (Ivan Grozniy) qöşinlari tomonidan egallangan. Inglizça Vikipediyaga köra, şundan söng tatar aholisining köp qismi şahardan çiqarilgan, masjid va saroylar buzilgan. 1708-yildan şahar Qozon guberniyasining markazi bölgan. 1804-yilda universitet oçilgan va 19-asrda sanoat korxonalari paydo böla boşlagan. 1920—1990-yillarda Qozon Tatar ASSR poytaxti, 1990-yildan esa Tatariston Respublikasining poytaxti.
Me'moriy yodgorliklari
13Şaharning asosiy tarixiy majmuasi — Qozon Kremli; u 2000-yilda YUNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan. ÖzME'ga köra, Kreml hududida Suyumbeka minorasi, Petropavlovsk sobori, gubernator saroyi saqlangan; şaharda Marjoniy masjidi va klassitsizm uslubidagi universitet binolari ham bor. 1552-yilgi qamal paytida butunlay buzib taşlangan Qul Şarif jome masjidi şaharning 1000 yilligi munosabati bilan qayta tiklangan. ÖzME uni bir vaqtning özida 5 ming kişi namoz öqiy oladigan, tört minorali bino sifatida tasvirlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, Qozon federal universitetining astronomik rasadxonalari ham Jahon merosi obyektlari qatoriga kiradi.
Iqtisodiyoti va madaniyati
13ÖzME Qozonni Volga böyining muhim sanoat va madaniy markazlaridan biri deb ta'riflaydi. Şaharda maşinasozlik (aviatsiya va dvigatelsozlik, elektron hisoblaş texnikasi), kimyo va neft-kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Qozon — yirik daryo porti, temir yöl va avtomobil yöllari tuguni; aeroporti va metropoliteni bor.
Şaharda universitet va konservatoriya kabi köplab oliy öquv yurtlari, opera va balet teatri, Tatariston Respublikasi milliy muzeyi va boşqa madaniyat muassasalari faoliyat körsatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Qozon tatar va rus madaniyatlarining uyğunligi bilan tanilgan; 2009-yilda unga rasmiy ravişda «Rossiyaning uçinçi poytaxti» deb ataliş huquqi berilgan. Şahar 2013-yilgi Yozgi Universiada va 2018-yilgi futbol böyiça jahon çempionatining bir qator öyinlariga mezbonlik qilgan. 2005-yilda Qozonning 1000 yilligi nişonlangan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Qozon // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3791 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAQozon. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3791
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3791
Manbalar
3 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Kazanen.wikipedia.org
- 2Rusça Vikipediya: Казаньru.wikipedia.org
- 3ÖzME, 11-jild, 205-b.manbaa.uz · ÖzME, 11-jild, 205-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.