«Ming bir keça»

«Ming bir keça» (arabça «Alf layla va layla») — örta asrlar arab adabiyotining yirik yodgorligi, köp asrlar davomida turli xalqlar ijodi asosida şakllangan ertak va hikoyatlar majmuasi. ÖzME'ga köra, töplam asosan 15-asrda Arab tilida yakuniy tarkibini olgan, bizgaça yetib kelgan qölyozmalari esa 17—19-asrlarga oid. Inglizça Vikipediyada u Yaqin Şarq xalq ertaklari töplami sifatida tavsiflanadi; ingliz tilida u köpinça «Arab keçalari» (The Arabian Nights) nomi bilan tanilgan.1

Asarni qaysi xalq yaratgani haqidagi masala uzoq vaqt bahsli bölib kelgan. ÖzME'ga köra, tadqiqotçilar töplamdagi hikoyalarni uç qatlamga ajratadi: eng qadimgi hind-eron ertaklari, örta davrga mansub Bağdod ertaklari va sönggi davrda qöşilgan Misr ertaklari. Asarning özagi «Hazor afsona» («Ming ertak») deb atalgan eronça töplam bölib, u 8-asrda Fors tilidan arabçaga ögirilgan. «Ming keça» deb nomlangan bu ilk tarjima saqlanmagan va uning tarkibi noma'lum. Inglizça Vikipediya ham hoşiya hikoyaning pahlaviy tilidagi «Hazor afson» asaridan olinganini, u esa qisman hind manbalariga tayanganini qayd etadi.

ÖzME'da keltirilişiça, arab olimi Ibn an-Nadim bağdodlik adib al-Jahşiyoriy (942-yil atrofida vafot etgan) «Hazor afsona» namunasida yangi töplam tuzişga kirişganini, lekin 480 ta hikoya yiğgan paytda olamdan ötganini yozib qoldirgan. 9—10-asrlarda hind-eron hamda Bağdod va Basra kabi şaharlarda töqilgan arab ertaklaridan iborat töplam 12—13-asrlarda Misrda mahalliy hikoyalar hisobiga yanada kengaygan. Asarning «Ming bir keça» deb atala boşlanişi ham şu davrga töğri keladi. Nemis olimi Litmann bu nomni turkçadagi noaniq köplikni bildiruvçi «bin bir» iborasi bilan izohlaydi. Keyinçalik ibora keçalarning aniq soni deb tuşunilgan va töplam unga moslab töldirilgan; ÖzME'ga köra, asar 17-asrda hozirgi körinişiga kelgan.

Töplam «ertak içida ertak» tamoyili asosida qurilgan: barça hikoyalar podşoh Şahriyor va vazirning donişmand qizi Şahrizoda haqidagi hoşiya hikoya içiga joylaştirilgan. Xotinining xiyonatidan ğazablangan Şahriyor har keça yangi qizga uylanib, tongda uni qatl ettira boşlaydi. Navbat Şahrizodaga kelganda, u nohaq qon tökilişini töxtatiş uçun podşohga hikoya aytadi va eng qiziq joyida tong otib, hikoyani töxtatadi. Davomini eşitişni istagan şoh qatlni ertaga qoldiradi. Şu tarzda ming bir keça ötadi va oxir-oqibat Şahriyor qizning aql-zakovatiga tan berib, unga uylanadi.

ÖzME'ga köra, asarda 300 dan ortiq qissa va hikoya bor. Ularda Şarq xalqlarining turmuş tarzi, urf-odatlari, orzu-umidlari aks etgan; oçközlik, xudbinlik, johillik qoralanib, rostgöylik, donolik, kamtarlik va saxovat uluğlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, hikoyalar orasida tarixiy voqealar, sevgi qissalari, fojia va kulgili hikoyalar uçraydi, ularning köpida jinlar, sehrgarlar va afsonaviy joylar bilan birga xalifa Horun ar-Raşid kabi tarixiy şaxslar ham iştirok etadi. Matnning asosiy qismi nasrda, qöşiq va topişmoqlar esa şe'riy şaklda berilgan.

ÖzME'ga köra, dunyo kutubxonalarida asarning 40 ga yaqin qölyozmasi saqlanadi. Uning birinçi, töliq bölmagan fransuzça tarjimasini Antuan Gallan 1704—1717-yillarda naşr ettirgan va boşqa Yevropa tillariga tarjimalar köp hollarda şu naşrdan qilingan. Inglizça Vikipediyaga köra, «Alouddinning sehrli çiroği» va «Alibobo va qirq qaroqçi» kabi maşhur hikoyalar asl arabça matnlarda bölmagan: ularni Gallan suriyalik Hanna Diyabdan eşitib, töplamga qöşgan.

Özbek tilida asar dastlab qisqartirilgan holda çiqqan: ÖzME'ga köra, 1911-yilda Sidqiy Xondayliqiy forsça matndan, 1912-yilda Ahror Mahdum arabçadan tarjima qilgan. Töliq özbekça tarjima arab tilidan 1959—1963-yillarda sakkiz jildda naşr etilgan.

Töplam Markaziy Osiyo va Yevropa xalqlarining oğzaki ijodiga hamda köplab yozma adabiyotlarga sezilarli ta'sir körsatgan. ÖzME uning namunasida yaratilgan «Ming bir oqşom» (möğullarda), «Ming bir soat» (Peruda) kabi asarlarni misol qiladi. Bu mavzuga Eron miniatyuralari, Nikolay Rimskiy-Korsakovning «Şahrizoda» simfonik syuitasi bağişlangan. Asar asosida köplab filmlar suratga olingan, jumladan «Bağdodlik öğri» (1924, AQŞ), «Alibobo va qirq qaroqçi» (1979, Özbekiston va Hindiston hamkorligida), «Muhabbat va qayğu yulduzi» («Özbekfilm», 1986).