Şamaxi
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Şamaxi (ozarbayjonça Şamaxı, rusça Şemaxa, arabça Aş-Şamahiya) — Ozarbayjondagi şahar, Şamaxi tumanining ma'muriy markazi. Mamlakatning eng qadimiy şaharlaridan biri, örta asrlarda Şirvon davlatining poytaxti va Şirvonşohlar qarorgohi bölgan. ÖzME uni respublikaning vinoçilik va gilamçilik markazi sifatida tavsiflaydi.12
Joylaşuvi
1,3ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, şahar Katta Kavkaz toğlarining janubi-şarqiy etagida, Bokudan 122 km ğarbda va Kyurdamir temir yöl stansiyasidan 72 km şimoli-şarqda joylaşgan. Rusça Vikipediya uni dengiz sathidan taxminan 800 metr balandlikdagi, Katta Kavkaz tarmoqlari bilan öralgan toğ oldi soyligida, Pirsaat daryosi vodiysida joylaşgan deb körsatadi. Atrofi toğ örmonlari va ötloqlarga boy, buloqlari köp; şu sababli hudud dam oliş maskani sifatida ham qadrlanadi.
Tarixi
1,3Arxeologik qazişmalar şaharning şimoli-ğarbiy tomonida miloddan avvalgi 5—4-asrlarga oid manzilgoh borligini körsatgan. ÖzME'ga köra, 2-asrda yaşagan Ptolemey şaharni Şemaxiya nomi bilan tilga olgan. Inglizça Vikipediya qayd etişiça, Şamaxi ötmişda ön bir marta kuçli zilziladan zarar körgan, lekin har gal qayta qurilib, Şirvonning iqtisodiy va ma'muriy markazi bölib qolavergan.
9—16-asrlarda şahar Şirvon mulkining poytaxti bölgan. Karvon yöllari tutaşgan nuqtada joylaşgani uçun u Yaqin Şarqdagi yirik savdo-hunarmandçilik markaziga, xalqaro ipak savdosining muhim böğiniga aylangan. ÖzME'ga köra, bu yerda ozarbayjon, eron, arab, örta osiyolik, rus, hind va ğarbiy yevropalik savdogarlar faoliyat yuritgan, ularning faktoriyalari bölgan; şaharda köplab ipak va ip gazlama töqiş, gilam töqiş ustaxonalari işlagan. Şamaxi şirvon-apşeron me'morlik maktabi, amaliy san'at va miniatyura markazlaridan biri hisoblangan.
1222-yilda şahar uzoq qamaldan söng möğullar tomonidan egallanib, vayron qilingan. ÖzME'ga köra, ingliz sayyohi Entoni Jenkinson 1562 va 1565-yillarda Şamaxida bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1742-yildan şahar Şamaxi (Şirvon) xonligining poytaxti bölgan. 1805-yilda xonlik Rossiya tarkibiga ötgan. 1859-yil dekabrdagi vayronkor zilziladan söng guberniya markazi Bokuga köçirilgan. 1991-yildan Şamaxi mustaqil Ozarbayjon tarkibida.
Madaniyati
1,3ÖzME'ga köra, Şamaxida Xoqoniy Şirvoniy (12-asr), Imodiddin Nasimiy (14-asr oxiri — 15-asr boşi), Said Azim Şirvoniy (19-asr), Mirzo Alakbar Sobir (19-asr oxiri — 20-asr boşi) kabi Ozarbayjon madaniyatining köplab arboblari yaşab ijod qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, şahar an'anaviy raqqosalari bilan ham maşhur, sumax gilamlari nomi ham ehtimol undan kelib çiqqan.
Obidalari
1,3Qadimiy me'moriy yodgorliklardan Jome' masjidi (10-asr), Şirvonşohlar saroyi (12-asr) va 17-asr karvonsaroylarining faqat ayrim qismlari, «Yetti gumbaz» maqbarasi xarobalari saqlanib qolgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Jome' masjidi şaharni silkitgan zilzilalarning sakkiztasidan omon qolgan yagona bino. Şahar yaqinida maşhur örta asr qal'alari — Guliston va Qal'ai Bugurd bor.
ÖzME'ga köra, şahardan 22 km şimoli-ğarbda, 1435 metr balandlikda astrofizika rasadxonasi joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning qurilişi havoning tozaligi va oçiq kunlarning köpligi sababli 1957-yilda boşlangan.
Aholisi
1,3ÖzME 1990-yillar örtalarida aholini 24 ming kişi deb körsatgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 2010-yilda şahar aholisi 31 704 kişini taşkil etgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Şamaxi // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3842 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAŞamaxi. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3842
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3842
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Шемахаru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Şamakhien.wikipedia.org
- 3ÖzME, 10-jild, 108–109-b.manbaa.uz · ÖzME, 10-jild, 108–109-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.