Nikolay Aleksandroviç Dobrolyubov

Nikolay Aleksandroviç Dobrolyubov (1836-yil 5-fevral, Nijniy Novgorod — 1861-yil 29-noyabr, Sankt-Peterburg) — rus adabiy tanqidçisi, publitsist, hajviy şoir. ÖzME'ga köra, u «Sovremennik» jurnalining rahbarlaridan biri bölgan va adabiyotda realistik tamoyillar tarafdori sifatida tanilgan. Rusça Vikipediya uni «inqilobiy demokratlar» deb atalgan doiraning vakili va islohotlardan keyingi ilk ön yillikning eng nufuzli adabiy şaxslaridan biri deb tavsiflaydi. Dobrolyubov 25 yoşida vafot etgan.1

Rusça Vikipediyaga köra, Dobrolyubov Nijniy Novgoroddagi ruhoniy oilasida tuğilgan. Bolaligidan köp kitob öqigan, şe'r yozgan, ön uç yoşida Horatsiy asarlarini tarjima qila boşlagan. Diniy bilim yurti va Nijniy Novgorod diniy seminariyasida (1848—1853) tahsil olgan. 1854-yilda ota-onasidan ayrilgan.

ÖzME'ga köra, Dobrolyubov 1857-yilda Peterburgdagi Boş pedagogika institutini tamomlagan. Rusça Vikipediyaga köra, institutni a'lo baholar bilan bitirgan bölsa-da, erkin fikrlari uçun oltin medaldan mahrum etilgan. 1856-yil yozida u Nikolay Çernişevskiy bilan tanişgan, söng ilk maqolalari matbuotda çiqa boşlagan.

1860-yil maydan 1861-yil iyulgaça Dobrolyubov sil kasalligini davolaş uçun çet elda — rusça Vikipediyaga köra, Şveytsariya, Germaniya, Fransiya va Italiyada bölgan. Vataniga oğir ahvolda qaytgan va köp ötmay vafot etgan. U Peterburgdagi Volkovo qabristonida, Vissarion Belinskiy qabri yonida dafn etilgan.

ÖzME'ga köra, 1857-yildan Dobrolyubov «Sovremennik» jurnali rahbarlaridan biri bölgan, 1859-yilda esa jurnalning «Huştak» («Svistok») nomli hajviy ilovasiga muharrirlik qilgan. Uning asosiy tadqiqotlari, taqrizlari va maqolalari şu jurnalda çop etilgan.

Dobrolyubov monarxiya tuzumi, krepostnoylik huquqi va zodagonlar liberalizmini keskin tanqid qilgan, dehqonlar inqilobi ğoyasini ilgari surgan. ÖzME'ga köra, u Çernişevskiy bilan birga 19-asr örtalarida Rossiyadagi inqilobiy harakatning ğoyaviy rahbarlaridan biri bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, adabiy tanqid, tabiatşunoslik asarlariga taqriz yoki xorijiy siyosiy şarhlar niqobi ostida çiqqan maqolalarida keskin ijtimoiy-siyosiy fikrlar «ezop tili» bilan ifodalangan; ayrim asarlari tsenzura sababli uning hayotligida bosilmagan.

ÖzME'ga köra, «Jaholat saltanati», «Oblomovçilik nima?», «Qaçon haqiqiy kun keladi?» va «Jaholat saltanatidagi nur» (1859—1860) maqolalarida Dobrolyubov rus hayoti va adabiyotida yangi tipdagi şaxs — faol, kuraşçan qahramonning paydo bölişi ğoyasini ilgari surgan. Rusça Vikipediyaga köra, «Qaçon haqiqiy kun keladi?» Ivan Turgenevning «Arafada» romaniga, «Oblomovçilik nima?» Ivan Gonçarovning «Oblomov» romaniga, «Jaholat saltanatidagi nur» esa Aleksandr Ostrovskiy piyesasiga bağişlangan.

Dobrolyubov hajviy şoir va parodiyaçi sifatida ham tanilgan. Rusça Vikipediyaga köra, «Huştak» sahifalarida u bir neça hajviy niqob ostida çiqiş qilgan. ÖzME'ga köra, şe'rlarida ijtimoiy ziddiyatlar va oddiy xalqning oğir hayoti aks etgan.

U pedagogika masalalariga ham e'tibor bergan: «Tarbiya jarayonida obrö-e'tiborning ahamiyati» (1857), «Butun Rossiyaga xos bölgan xom xayollar...» (1858) kabi asarlar yozgan. Rusça Vikipediyaga köra, Dobrolyubov itoatköylik va kör-körona bösunişni tarbiyalaşga qarşi çiqqan, bolada şaxsiyatni bostiradigan tarbiya tizimini tanqid qilgan; bu qaraşlari Çernişevskiyning fikrlariga yaqin bölgan.

ÖzME'ga köra, Dobrolyubovning tanlangan adabiy-tanqidiy maqolalari 1954-yilda Toşkentda özbek tilida naşr etilgan.