Kenesari qözğoloni

Kenesari qözğoloni — 1837–1847-yillarda sulton Kenesari Qosimov boşçiligida qozoqlarning Rossiya imperiyasi hukmronligiga qarşi olib borgan milliy ozodlik kuraşi. ÖzME uni Örta juzning Rossiyaga töla böysundirilişiga qarşi qaratilgan harakat sifatida ta'riflaydi va 19-asrda qozoq xalqining imperiyaga qarşi kötargan eng yirik qözğoloni deb hisoblaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, Kenesari (1802–1847) Ablayxonning nabirasi bölgan va Qozoq xonligining sönggi xoni sifatida tanilgan; hozirgi Qozoğistonda u davlat miqyosida xalq qahramoni sifatida e'zozlanadi.1

ÖzME'ga köra, 19-asr boşlaridan Rossiya imperiyasi qozoq çöllarini batamom öziga böysundiriş rejalarini amalga oşira boşlagan. 1819-yilda Örta juz tugatilib, Omsk gubernyasi tarkibiga kiritilgan, 1822-yilda qabul qilingan «Sibir qirğizlari haqidagi nizom» asosida qozoq jamiyati okrug, bölis va ovullarga taqsimlangan, bölislarni sultonlar boşqargan. Unumdor yerlarga kazaklar köçirib keltirila boşlagani qozoqlarning an'anaviy köçmançi turmuşiga putur yetkazgan. Inglizça Vikipediya qayd etişiça, 18-asrdan boşlab imperiya istehkomlar çiziğini dalaga tobora içkarilatgan, Orenburg, Petropavlovsk, Oqmöla, Semipalatinsk kabi qal'alar qurilgan.

Norozilik Ablayxon avlodlari atrofida jipslaşgan. ÖzME'ga köra, avval Kiçik juzda Isatoy Tayminov va Maxambet Ötemisov kötargan qözğolon (1836–1838), Örta juzda esa Ablayxonning nabirasi sulton Sarjan boşlagan kuraş (1836) tarqoq bölsa-da, keyingi katta harakatga zamin hozirlagan.

Qözğolonçilar Qozoğistonning Ablayxon zamonidagi hududiy butunligini tiklaş, okrug tizimini bekor qiliş va hali bosib olinmagan yerlarni daxlsiz saqlaşni talab qilgan. Kenesari bu talablarni imperator Nikolay I, Orenburg gubernatori V. A. Perovskiy, Sibir gubernatori knyaz P. D. Gorçakov va boşqa amaldorlarga yöllagan maktublarida bayon etgan. Inglizça Vikipediyaga köra, xatlarni yetkazgan elçilar hibsga olinib jazolangan, harakat esa janubdagi qozoqlarni Qöqon hukmronligidan ozod qilişni ham közlagan.

ÖzME ma'lumotiça, qozoq zodagonlari ikkiga bölingan: ayrim katta sultonlar çor ma'muriyati oldidagi mavqeini saqlab qoliş uçun Kenesariga qarşi turgan, hatto uning amakilari ham keyinroq qözğolonçilarga duşman bölgan. Şunga qaramay, Kenesari uç juzning köplab uruğlarini öz bayroği ostida birlaştira olgan. Qatnaşçilar soni 20 ming kişiga yetgan, ularning asosiy qismini çorvadorlar taşkil etgan. Otryadlarga Agibay, Iman, Basigara kabi botirlar boşçilik qilgan; qözğolonda qozoqlardan taşqari özbek, qirğiz, hatto ayrim rus va polyaklar ham iştirok etgan. Inglizça Vikipediya Kenesarining ukasi Nauryzbay botirni harakatning eng faol sarkardalaridan biri sifatida tilga oladi.

ÖzME'ga köra, qözğolon 1837-yil noyabrida boşlangan, 1838-yil bahorida Oqmöla istehkomi qölga kiritilgaç, harbiy harakatlar kuçaygan. Qözğolonçilar Törğay atrofida kuçlarini birlaştirgan, Isatoy Tayminov ham öz otryadi bilan ularga qöşilgan. 1841-yilda uç juz vakillari Kenesarini xon deb e'lon qilib, qozoq xonligini qayta tiklagan. Şu yili Qöqon xonligiga qaraşli Sözoq, Janaqörğon, Oqmaçit va Julek qal'alari eğallangan. Kenesari Buxoro va Xiva bilan yaxşi munosabatda bölgan, Xiva xoni unga töp va öq-dori bilan yordam bergan.

1843-yilda Nikolay I qözğolonni bostiriş uçun katta harbiy yuriş uyuştiriş haqida farmon bergan. Uruğlar örtasidagi kelişmovçilikdan foydalangan çor qöşinlari mahalliy sultonlarning otryadlari bilan birga harakat qilgan. 1844-yil iyunida Kenesari sulton Jonturin qöşinini mağlub etgan bölsa-da, Orenburg va Sibirdan yuborilgan qöşinlar orasida qolib, Katta juz yerlariga çekinişga majbur bölgan. ÖzME şu nuqtada harakatning mustamlakaçilikka qarşi birinçi bosqiçi tugaganini qayd etadi.

1847-yilda Kenesari Ili daryosidan ötib, qirğizlar yaşaydigan yerlarga 10 ming kişilik qöşin bilan kirgan. Qirğiz manaplari xalqni unga qarşi otlantirgan, Issiqköl atrofi va Çu daryosining yuqori oqimida bir neça töqnaşuv bölgan. Töqmoq yaqinidagi jangda Kenesari yengilgan, şu yilning yozida esa yaqinlari bilan birga asirga tuşib, qatl etilgan. Inglizça Vikipediyaga köra ham uning kesilgan boşi ruslarga jönatilgan. ÖzME'ga köra, qözğolon mağlubiyati qozoq juzlarining batamom Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritilişiga va rus qöşinlarining Şimoliy Qirğizistonga kirib borişiga yöl oçgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, sovet tarixşunosligida harakat salbiy baholangan, mustaqil Qozoğistonda esa Kenesari milliy qahramon sifatida qadrlanadi. Yozuvçi Ilyos Esenberlin 1969-yilda unga bağişlab «Xon Kene» romanini yozgan, 2015-yilda Kenesari haqida «Amanat» filmi suratga olingan.