Ablayxon
SaqlaşBoşqa nomlari: Ablai Khan
Öqiş: 2 daqiqa
Ablayxon (asl ismi Abilmansur) — qozoqlarning Örta juz sultoni va xoni. Rus va ingliz Vikipediyasi ma'lumotlariga köra, u junğorlarga, keyinroq Qing sulolasiga qarşi qozoqlar kuraşiga rahbarlik qilgan va qozoq uruğlarini birlaştirişga intilgan.
Tuğilişi va yoşligi
13Rus Vikipediyasida Ablayxon 1711-yilda Turkistonda tuğilgan, 1781-yil 23-mayda Toşkentda vafot etgan deyiladi. Inglizça maqolada tuğilgan va vafot etgan sanalari 1711-yil 23-may va 1781-yil 23-may deb berilgan. Özbekça Vikipediyadagi qaydda esa «1771 – 1781» yillar körsatilgan; bu xonlik davriga işora qiladi: u 1771-yildan xon bölgan.
Rus va ingliz manbalariga köra, u Korkem Vali sultonning öğli. Bolaligi va ösmirligi maşaqqatda, sargardonlikda ötgan, unga «Sabalak» laqabi berilgan. Inglizça maqolada otasini 13 yoşida yöqotgani, avval Töla biy, söng Daulatgeldi boyga qöy-çorva boqqani aytiladi. Özbekça maqolada ham Töla biy unga «Sabalak» deb nom qöyganligi yoziladi.
Ismi
13Rus Vikipediyasiga köra, haqiqiy ismi Abilmansur bölib, «Abilay» ismi uning jangovar şiori bölgan: junğor sarkardasi Şariş bilan yakkama-yakka jangda bu nomni çaqirgan. Özbekça maqola ham şu voqeani bayon qiladi va Abilmambetxon unga «Ablay» ismini berganini yozadi.
Junğorlarga qarşi kuraş
13Inglizça va rusça maqolalarga köra, u 15 yoşida junğorlarga qarşi qozoq qöşini tarkibida jang qila boşlagan (1723–1729). Özbekça maqolada uning sarkardalik qobiliyati 1730–40-yillardagi janglarda yaqqol namoyon bölgani yoziladi.
1741-yilda Septen boşçiligidagi oyrat qöşini Örta juzga bostirib kirganda, Ablay 200 kişilik razvedka otryadiga boşçilik qilib, asirga tuşgan. Asirlikda Galdan Seren qarorgohida saqlangan, oyrat tili va yozuvini örgangan. Inglizça maqolaga köra, u 1743-yilgaça asirlikda qolgan va Rossiya hukumatining aralaşuvi uning ozod bölişiga ta'sir qilgan.
Xonlik va siyosati
13Rus Vikipediyasiga köra, u 1771-yilda Turkistonda Xoja Ahmad Yassaviy masjidida xon etib e'lon qilindi. Keyingi yili uning unvonini Qing imperatori Syanlun tasdiqlagan. Rossiya esa uni faqat Örta juz xoni deb tan olgan (1778-yilda imperatritsa Yekaterina II tomonidan). Özbekça maqolada u 1740-yildan Rossiya fuqaroligiga ötgani aytiladi.
Rus manbasi yozişiça, Ablay Rossiya, Qing imperiyasi va Örta Osiyo xonliklari bilan savdo aloqalarini örnatgan, dehqonçilikning foydasini erta baholagan va qozoq juzlarini yagona davlatga birlaştirişga intilgan. Biroq bu davlat bir kişining nufuziga tayangani uçun mustahkam bölmagan.
Baholanişi
13Manbalarda uning şaxsiga baho turliça: ba'zilar uni «hiyla va epçillikda tengi yöq» şafqatsiz deb, boşqalar uning faoliyatini uluğlab tasvirlaydi. Sovet va Xitoy naşrlarida mavzu siyosiylaştirilgan deb qayd etiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ablayxon // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1190 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAblayxon. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1190
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1190
Zamondoşlari
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q322100wikidata.org · 4 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.