Buxoro va Samarqand suv taqsimoti

Buxoro va Samarqand suv taqsimoti — Zarafşon daryosi suvini yuqori oqimdagi Samarqand vohasi va quyi oqimdagi Buxoro vohasi örtasida bölişning asrlar davomida şakllangan tartibi. ÖzME'ga köra, bu tartib qadimdan yaqin ötmişgaça amal qilgan, ammo Zarafşon suvi dehqonçilikka yaroqli yerlarning faqat bir qismini suğorişga yetgan, xolos.

Qadimgi miroblar daryodagi suv miqdoriga qarab yilni uç holatga ajratgan: «vaqti purob» — suv köp bölgan payt, «vaqti miyonob» — örtaça suvli payt va «vaqti qillatiob» — suv kam bölgan payt. Suv örtaça bölganda u «nimjöy», ya'ni «yarim ariq» usulida taqsimlangan. Suv juda kamayganda esa butun oqim Buxoroga yuborilgan. Bu tadbir «obpartav» — «suvni taşlaş» deb atalgan.

ÖzME'ning yozişiça, «obpartav» faqat Buxoro şahrini suv bilan ta'minlaş maqsadida qöllangan va mavsumda ikki marta — may oyining ikkinçi yarmida hamda avgust oxirida — ötkazilgan, har safar 2–4 hafta davom etgan. Şu bois suv masalasida Buxoro yuqori oqimdagi Samarqandga boğliq bölib qolgan.

Zarafşon vodiysining yuqori qismi Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingaç, suv taqsimoti Samarqand ma'muriyati bilan Buxoro amirligi munosabatlarida eng nozik masalalardan biriga aylangan. 1872-yilda Samarqandda ikki tomon vakillaridan iborat maxsus komissiya tuzilgan. U eski tartiblarni körib çiqib, Buxoro uçun mavsumda ikki marta — 15-apreldan 15-maygaça va 15-avgustdan 15-sentabrgaça — «obpartav» yoki «nimjöy» ötkazişni belgilagan.

XIX asrning 80–90-yillarida Samarqand vohasida suğoriladigan yerlar kengaytirilgaç, Zarafşon suvining katta qismi yuqori oqimda sarflana boşlagan va Buxoro vohasi tez-tez suv tanqisligiga duç kelgan. Komissiya masalani 1894, 1895 va 1902-yillarda yana muhokama qilgan. Ikki vohaning suğoriladigan yerlari hajmi hisobga olinib, daryo suvining uçdan ikki qismi (67 foiz) Samarqandga, uçdan bir qismi (33 foiz) Buxoroga berilişi, bundan taşqari, aprel va avgust–sentabrdagi belgilangan muddatlarda Buxoroga beriladigan suv köpaytirilişi qaror qilingan. Biroq bu çoralar muammoni töliq hal etmagan.

XIX asr oxirida Zarafşonning yuqori oqimida suv omborlari quriş va Buxoroga Amudaryodan suv keltiriş ğoyalari ilgari surilgan. ÖzME'ga köra, bu rejalar XX asrning 60-yillariga kelib töla amalga oşgan: suğoriş tizimi qayta qurilgan, Zarafşonda «Oq va Qora daryo suv ayirğiçi», Xarxör, Şohrud, Şofirkon kabi yirik gidrouzellar, Kattaqörğon va Quyimozor suv omborlari, Amu-Qoraköl kanali va Amu-Buxoro maşina kanali barpo etilgan. Natijada Buxoro vohasining suv ta'minoti Zarafşonning özigagina boğliq bölmay qolgan.

Mavzuga oid manbalar qatorida ÖzME Narşaxiyning «Buxoro tarixi» va Ahmad Donişning manğitlar sulolasi tarixiga oid asarini keltiradi.