Uilyam Petti

Uilyam Petti (inglizça William Petty; 1623–1687) — ingliz iqtisodçisi, şifokor, olim va yer ölçovçisi. ÖzME uni ingliz klassik siyosiy iqtisodining asosçisi deb ataydi. U iqtisodiy hodisalarni raqamlar va ölçovlar orqali örganişni taklif qilib, bu yönalişni «siyosiy arifmetika» deb nomlagan; bu usul keyinçalik statistika fanining şakllanişiga turtki bergan.1

ÖzME'ga köra, Petti 1623-yil 26-mayda Xempşir grafligidagi Romsi şahrida tuğilgan va 1687-yil 16-dekabrda Londonda vafot etgan. U Leyden, Parij va Oksford universitetlarida tibbiyotni örgangan. Inglizça Vikipediyaga köra, Oksfordda Brazenouz kollejida anatomiyadan dars bergan, Robert Boyl kabi olimlar bilan yaqin bölgan, 1650–1660-yillarda esa Londondagi Greşem kollejida musiqa professori lavozimini egallagan. ÖzME uning 1647-yilda nusxa köçiruvçi moslama ixtiro qilganini ham qayd etadi.

1652-yilda Petti Oliver Kromvel qöşini tarkibida Irlandiyaga boş şifokor bölib borgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1654–1656-yillarda u Irlandiya yerlarini xaritaga tuşiriş bilan boğliq ulkan işni bajargan; bu iş «Down Survey» nomi bilan tanilgan. Buning evaziga Irlandiyaning janubi-ğarbida katta yer-mulk olgan va yirik yer egasiga aylangan. 1662-yilda Qirollik jamiyatining ta'sisçi a'zolaridan biri bölgan, 1661-yilda esa Karl II tomonidan ritsar unvoni bilan taqdirlangan. Umrining oxirida Londonga qaytib, şu yerda vafot etgan va Romsi abbatligida dafn qilingan.

ÖzME'ga köra, Petti «Soliqlar va yiğimlar haqida risola» (1662), «Donişmandlarga söz» (1665), «Irlandiyaning siyosiy anatomiyasi» (1672), «Pul haqida» (1682) va «Siyosiy arifmetika» (1683) kabi asarlarida qiymatning mehnat nazariyasiga asos solgan. Merkantilistlardan farqli ravişda, u boylik manbaini savdo-sotiqda emas, balki işlab çiqarişda körgan. Uning «Mehnat — boylikning otasi, yer esa uning onasi» degan iborasi iqtisodçilar orasida keng tarqalgan.

ÖzME ta'kidlaşiça, Petti jamiyatning iqtisodiy rivojini obyektiv qonunlarga boğliq deb bilgan, ammo bu qonunlarni tabiat qonunlari kabi abadiy va özgarmas deb hisoblagan. U rentani qöşimça mahsulotning umumiy körinişi deb qarab, uni yer rentasi va pul rentasi (foiz)ga ajratgan. Differensial yer rentasi masalasini birinçilardan bölib tahlil qilgan, yer bahosi haqidagi masalani ham ilmiy asosda qöygan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Pettining iqtisodiy qaraşlariga ikki mutafakkir — u şaxsiy kotibi bölib işlagan Tomas Hobbs hamda Frensis Bekon kuçli ta'sir körsatgan. Ulardan meros qolgan aniqlikka intiliş tufayli Petti faqat ölçanadigan hodisalarni örganiş va miqdoriy aniqlikka tayaniş tamoyilini ilgari surgan. ÖzME'ga köra, u tabiiy fanlar usullarini iqtisodiy tahlilga kiritib, ularni statistik ma'lumotlar bilan boyitgan, davlat statistika xizmatini tuziş zarurligini ilk bor kötargan va statistik ma'lumot yiğişning ayrim yönalişlarini belgilab bergan.