Yamayka

Yamayka — Vest-Indiyadagi orol davlat, Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiradi. Poytaxti va eng yirik şahri — Kingston. 1962-yil 6-avgustda mustaqillikka erişgan.

Qadimda orolda aravak qabilalari yaşagan. Orolga yevropaliklardan birinçi bölib 1494-yilda Xristofor Kolumb ekspeditsiyasi yetib kelgan. Orolning nomi hindça «Xaymaka» sözidan olingan bölib, «buloqlar oroli» degan ma'noni bildiradi. Ingliz tilidagi manbada mahalliy aholi «siboney» deb ataladi, rusça manbada «aravak», özbekça manbada aravak til oilasiga mansub qabilalar deyiladi.

Ispanlar orolni mustamlakaga aylantirgan (özbekça manbada 1508-yil, boşqa manbalarda birinçi aholi punkti 1509-yilda barpo etilgani aytiladi). Mahalliy aholi deyarli butunlay yöq bölib ketgaç, şakarqamiş plantatsiyalarida işlatiş uçun Afrikadan qullar keltirilgan. 1655-yilda orolni inglizlar bosib oldi, 1670-yilda u rasman Angliya mustamlakasi deb e'lon qilindi. 1692-yilgi zilzila Port-Royal şahrining katta qismini vayron qilgan.

Qullarning qözğolonlari, jumladan 1831-yilgi katta qözğolon quldorlikning bekor qilinişiga ta'sir körsatgan. Quldorlik 1833—1834-yillarda bekor qilindi, 1838-yilda töliq tugatildi. Keyinçalik plantatsiyalarda işlaş uçun Hindiston va Xitoydan şartnomali işçilar keltirilgan. 1943-yilda umumiy saylov huquqi joriy etildi, 1959-yilda Yamayka içki özini özi boşqariş huquqini oldi. 1958-yildan Vest-Indiya Federatsiyasi tarkibida bölib, 1961-yilda undan çiqdi. 1962-yildan BMT a'zosi. Özbekiston uning suverenitetini 1992-yil 6-yanvarda tan olgan.

Yamayka Karib dengizida, Kubadan janubda joylaşgan; maydoni taxminan 10 990—10 991 km². U Katta Antil orollari orasida maydoni böyiça uçinçi örinda turadi. Hududning katta qismini balandligi 500—1000 m bölgan ohaktoşli plato egallagan. Şarqda Blyu-Mauntin toğlari bor, rusça manbaga köra eng baland nuqta — Blyu-Mauntin çöqqisi (2256 m). Janubiy va ğarbiy sohillarda allyuvial pasttekisliklar uçraydi.

Iqlimi tropik, passat şamollari ta'sirida. Yanvarning örtaça harorati 24—25 °C, iyulniki 26—27 °C. Kuçli böronlar va zilzilalar (1692 va 1907) bölib turadi. Boksit eng muhim foydali qazilma hisoblanadi. Orolda tropik örmonlar va savannalar bor, hayvonot dunyosi nisbatan kambağal. Himoyalangan hududlar orasida Xellşir-Xils örmon rezervati bor.

Yamayka — parlamentli konstitutsiyaviy monarxiya. Amaldagi konstitutsiya 1962-yilda qabul qilingan. Davlat boşliği — Buyuk Britaniya monarxi, uning nomidan mamlakatni general-gubernator boşqaradi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni ikki palatali parlament (senat va vakillar palatasi), ijro hokimiyatini boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Ingliz tilidagi manbaga köra, 2016-yil martidan Endryu Xolnes boş vazir. Mamlakat ma'muriy jihatdan 3 graflikka bölingan (rusça manbada 14 prixodga bölinişi ham körsatilgan).

Özbekça manbada Yamayka agrar-industrial mamlakat deyilgan; iqtisodiyotning asosi eksport uçun boksit qazib oliş va giltuproq işlab çiqarişdir. Qand-şakar, rom, tamaki işlab çiqariş rivojlangan. Qişloq xöjaligida şakarqamiş, banan, sitrus mevalar, kofe, kakao yetiştiriladi. Ingliz tilidagi manba iqtisodiyot turizmga katta boğliqligini ta'kidlaydi: yiliga örtaça 4,3 million sayyoh keladi. Pul birligi — Yamayka dollari. Taşqi savdoda AQSH, Buyuk Britaniya va Kanada bilan hamkorlik qilinadi.

Aholining asosiy qismini yamaykaliklar taşkil etadi (aksariyati negr va mulatlar); hindlar, xitoylar va inglizlar ham yaşaydi. Rasmiy til — ingliz tili. Dindorlarning aksariyati protestantlar. Ingliz tilidagi manbaga köra, Yamayka Rastafari dini va reggi musiqasining vatani.

Adabiyot ingliz va kreol tillarida rivojlanmoqda; Luiz Bennetning kreol tilidagi şe'rlari maşhur. Me'morçilikda ingliz uslubi Afrika an'analari bilan qöşilgan: Spaniş-Taundagi Sent-Ketrin sobori (1655) va Kingstondagi Rokfort qal'asi şular jumlasidandir. Yoğoç öymakorligi va kandakorlik kabi xalq hunarmandçiligi rivojlangan. Kingstonda gazetalar, jumladan 1834-yildan çiqadigan «Deyli gliner» naşr etiladi.