Katta Farğona kanali
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Katta Farğona kanali (Usmon Yusupov nomidagi Katta Farğona kanali; ilgari Stalin nomida bölgan) — Farğona vodiysidagi eng yirik suğoriş kanali va Markaziy Osiyodagi muhim gidrotexnika inşootlaridan biri. U Özbekiston, Tojikiston va Qirğiziston hududidan ötib, vodiyni şimoli-şarqdan janubi-ğarbga kesib ötadi. Kanal 1939-yilda xalq haşari yöli bilan qisqa muddatda qurilgan.12
Tavsifi
13ÖzME'ga köra, kanalning asosiy özani uzunligi 350 km bölib, uning 283 km qismi Özbekistonda, 62 km i Tojikistonda va 13 km i Qirğizistonda joylaşgan (rusça Vikipediyada Qirğiziston qismi 12 km deb berilgan). Kanal ikki bölakdan iborat. Yuqori — Norin bölagi (44 km) Uçqörğon yaqinida Norin daryosidan boşlanib, Kuyganyorgaça boradi. Quyi — Qoradaryo bölagi (301 km) Qoradaryodagi Kuyganyor töğonidan boşlanadi, Sirdaryoga deyarli parallel holda janubi-ğarbga oqib, Tojikistondagi Xöjand yaqinida, Qayroqqum suv omboridan pastda tugaydi.
ÖzME'ga köra, ösuv davrida kanalga Norin, Qoradaryo va Söx daryolaridan jami 532 m³/s gaça suv olinadi. Rusça Vikipediyaga köra, odatiy suv sarfi 180 m³/s, eng yuqori ötkaziş qobiliyati 211 m³/s. Kanalda 1000 dan ortiq gidrotexnika inşooti, jumladan 50 dan ortiq yirik inşoot bor: 9 töğon, 258 suv çiqargiç, 7 taşlama, 8 akveduk va transport uçun 101 köprik. ÖzME'ga köra, sel va drenaj suvlarini oqiziş uçun kanalning çap tomonida kollektorlar ötkazilgan, öng tomondagi zovur suvlari esa kanal ostidan ötgan 170 dyuker orqali çiqarib yuboriladi.
Qurilişi
13Rusça Vikipediyaga köra, kanal qurilişi taşabbusi 1939-yilda Özbekiston kolxozçilaridan çiqqan, keyinroq uni Tojikiston hududiga davom ettiriş haqida qaror qabul qilingan. Işlar 1939-yil avgustida boşlangan. ÖzME va inglizça Vikipediyaga köra, asosiy qism 45 kunda bitkazilgan; qurilişda 160 mingga yaqin kişi qatnaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, kanal 1939-yil 31-dekabrda foydalanişga topşirilgan.
ÖzME'ga köra, 270 km lik trassada 17,8 million m³ tuproq qazilgan bölib, uning atigi 1,7 million m³ i mexanizmlar yordamida olingan; qolgani qölda bajarilgan. Eng oğir uçastkalarda 14 ekskavator, 245 traktor va 420 avtomaşina işlatilgan, 45 ta yirik va 275 ta kiçik inşoot qurilgan. 1940-yilda kanal Tojikiston hududida uzaytirilgan. Keyinçalik u 1953–1962, 1964 va 1967-yillarda qayta qurilgan.
Inglizça Vikipediyaga köra, kanal qurilişi sovet davrining muhim ramziy loyihalaridan biri sifatida tarğib qilingan; uni fotograf Maks Penson suratga olgan, Sergey Eyzenşteyn va Pyotr Pavlenko esa u haqda film ssenariysini yozgan.
Ahamiyati
13Kanal suvi vodiydagi paxta dalalari va boşqa ekinzorlarni suğoriş uçun xizmat qiladi. ÖzME'ga köra, u jami 500 ming gektarga yaqin yerlarning suv ta'minotini yaxşilagan; bevosita Farğona viloyatida 125 ming, Andijon viloyatida 66,6 ming, Namangan viloyatida 12 ming, Tojikistonning Suğd viloyatida 10 ming va Qirğizistonning Öş viloyatida 0,76 ming gektar yer suğoriladi. Inglizça Vikipediyaga köra, 1940–1941-yillarda Şimoliy va Janubiy Farğona kanallari ham qurilib, vodiydagi paxta hosili ikki barobar ortgan; boşqa tomondan, mintaqada suvdan isrofgarçilik bilan foydalaniş Orol dengizining qurişiga olib kelgan omillardan biri bölgan.
1966-yilda kanalga uning qurilişi taşabbuskorlaridan biri, davlat arbobi Usmon Yusupov nomi berilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Katta Farğona kanali // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4135 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAKatta Farğona kanali. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4135
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4135
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Большой Ферганский каналru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Great Fergana Canalen.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.