Xiva qözğoloni
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Xiva qözğoloni — 1916-yil yanvar–may oylarida Xiva xonligida xon Asfandiyorxon va uning amaldorlarining zulmiga, şuningdek, xonlikning Rossiya imperiyasiga qaramligiga qarşi kötarilgan xalq qözğoloni. Qözğolonda özbeklar, turkmanlar va qisman qoraqalpoqlar qatnaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, harakat Rossiya imperiyasi qöşinlarining ğalabasi bilan tugagan. ÖzME voqeani uç bosqiçga ajratadi.12
Birinçi bosqiç (1916-yil 14–30-yanvar)
13ÖzME'ga köra, harakatni Xöjayli hokimi, Asfandiyorxonning jiyani Avazbiy Xöja boşlagan: uning 600 kişilik guruhi Xiva tomon yurgan, yöl-yölakay boşqa şahar va qişloqlardagi norozilar qöşilib, qözğolonçilar soni uç ming kişiga yetgan. Ularning dastlabki maqsadi xonning özidan amaldorlar zulmini tiyiş va şariat qoidalariga amal qilişni talab qiliş edi. 18-yanvarda 300 ga yaqin qözğolonçi Xivaga yetib kelib, xonning amakivaççasi Rahmonqul töraning şahar taşqarisidagi qörğonçasida töxtagan.
Xavotirga tuşgan Asfandiyorxon Amudaryo bölimi boşliği polkovnik V. P. Kolosovskiydan yordam sörab, qözğolonni bostiriş iltimosini qilgan. Kolosovskiy buyruği bilan polkovnik Goloşevskiy boşçiligidagi rus otryadi qörğonçaga kelib, harakat yetakçilarini — Avazbiy Xöja, uning ukasi Mahmud Xöja, Qiyot hokimi Abdullabek inoq Bobobekov, Gurlan va Manğit hokimliklaridan kelgan boşqa rahbarlarni hibsga olgan. Söng Junaidxon boşçiligidagi uç ming otliq Xivani qurşab olgan, Kolosovskiy esa Turkiston general-gubernatoridan qöşimça qöşin sörağan.
Ikkinçi bosqiç (1916-yil 1–14-fevral)
13ÖzME'ga köra, bu bosqiçda harakatning asosiy kuçi Junaidxon yetakçiligidagi turkmanlar bölgan va qözğolon xon zulmiga qarşi çiqişdan Rossiya hukmronligiga qarşi milliy-ozodlik kuraşiga aylangan. Inglizça Vikipediyaga köra, Junaidxon yovmut turkmanlarining boşliği bölib, aynan 1912–1916-yillardagi turkman qözğolonlari davomida katta nufuz qozongan.
3–4-fevralda turkmanlar Toşhovuz, Şohabbos, Qiyot, Gurlan, Manğit va Qiliçboy hokimlarini garovga olib, Yangi Urganç tomon yurgan. 7-fevralda 15 ming kişilik olomon Ğoziobodni egallagan. Junaidxon va Xon Eşon Xivaga yana talabnoma yuborib, hibsdagilarni ozod etişni söragan, ammo Kolosovskiy qamoqqa olgan sakkiz rahbar bu paytda Xöjaylida qatl qilingan edi. 8-fevralda qözğolonçilar Yangi Urgançni egallab, aholidan 50 ming söm tovon undirgan. Rusça Vikipediyaga köra, Xonqa hokimligi aholisi eşonlar boşçiligida Junaidxonga böysunganini general-gubernator Martson harbiy vazirga telegrammada xabar qilgan. 10-fevralda Xiva qamal qilingan, 13-fevralga ötar keçasi Junaidxon qöşini şaharga kirib, xon saroyini egallagan. Biroq Asfandiyorxon taxtda qoldirilgan, undan 18 ming söm tovon olingan.
Uçinçi bosqiç (1916-yil 15-fevral – 4-may)
13Qözğolon Zakaspiy viloyati va butun Turkiston ölkasiga yoyilişidan xavotirlangan general-gubernator Sirdaryo viloyati harbiy gubernatori general-leytenant Galkin qömondonligidagi jazo otryadini Xivaga jönatgan. ÖzME'ga köra, Galkin 15-fevralda Xivaga yetib kelib, Kolosovskiy kuçlari bilan birlaşgan. Junaidxon Xiva bilan Yangi Urganç va Petro-Aleksandrovsk (hozirgi Törtköl) örtasidagi telegraf aloqasini uzgan bölsa-da, uning qöşini xonlik şaharlari böylab tarqoq bölgani uçun bosimga bardoş berolmay, 16-fevralda Xivani taşlab çiqqan.
15 rota, 5 ta kazak yuzligi va 16 töpdan iborat otryad 15-martda Ğoziobodga yurgan va qattiq qarşilikka uçragan; 16-martda şahar olinib, öt qöyilgan. 19–20-martda Taxta qal'asi egallanib, Junaidxon, Xon Eşon va ularning tarafdorlariga tegişli hovlilar vayron etilgan. 19-aprelga ötar keçasi Junaidxon Sundukli darasi orqali Eronga ötib ketgan.
Jazo çoralari
13ÖzME'ga köra, 24-apreldan 4-maygaça Galkin otryadi Köhna Urganç, Xöjayli, Porsu, Ilonli, Toşhovuz, Gurlan va Yangi Urgançni aylanib, qözğolon qatnaşçilarini jazolagan va Xivaga qaytgan. Aholidan katta tovon pullari undirilgan, masalan, birgina Xöjayli fuqarolaridan 100 ming söm olingan. Jazo faqat qözğolonçilarning özigagina emas, ularning oila a'zolari va qarindoşlariga ham qaratilgan, tinç aholi orasida ham qurbonlar bölgan.
Tarixiy baholaniş
13ÖzME'ga köra, Rossiya imperiyasi va sovet davrida qözğolonning mohiyati buzib körsatilgan va u sun'iy ravişda «progressiv» va «reaksion» bosqiçlarga bölingan. Faqat 21-asr boşlariga kelib özbek tarixçilari bu voqeani xolis örgana boşlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, keyingi yillarda Junaidxon xonlikda haqiqiy hokimiyatni qölga olgan va 1918–1920-yillarda uning amalda hukmdori bölgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Xiva qözğoloni // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4213 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAXiva qözğoloni. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4213
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4213
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Хивинское восстаниеru.wikipedia.org
- 2https://en.wikipedia.org/wiki/Junaid_Khan_(Basmachi_leader)en.wikipedia.org
- 3ÖzME, 9-jild, 114–115-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 114–115-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.