Nikita Xruşçyov

Nikita Sergeyeviç Xruşçyov (1894–1971) — sovet siyosatçisi va davlat arbobi. U 1953–1964-yillarda KPSS Markaziy Qömitasining birinçi kotibi, 1958–1964-yillarda esa bir vaqtning özida SSSR Ministrlar Sovetining raisi bölgan. Uning hokimiyat davri Stalin şaxsiga siğinişning oşkora tanqid qilinişi va qatağon qurbonlarining oqlanişi bilan esda qolgan, biroq şu yillarda ham bir partiyali tizim saqlanib, norozilik kuç bilan bostirilgan.1

ÖzME'ga köra, Xruşçyov Kursk gubernyasidagi Kalinovka qişloğida tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, u dehqon oilasida dunyoga kelgan, bolaligida çerkov qoşidagi maktabda qisqa muddat savod çiqargan, yoşligidan çorva boqqan, keyin Donbassdagi zavod va şaxtalarda işlagan. 1918-yilda bolşeviklar partiyasiga kirgan, fuqarolar uruşida siyosiy komissar bölgan. 1920-yillarda Ukrainadagi partiya idoralarida işlagan, 1929-yilda Moskvadagi Sanoat akademiyasida öqiy boşlagan.

ÖzME ma'lumotiga köra, 1931-yildan Xruşçyov Moskvada partiya işida bölgan, 1935–1938-yillarda Moskva viloyat va şahar partiya komitetlarini boşqargan. 1938-yildan 1949-yilgaça (qisqa tanaffus bilan) Ukraina Kommunistik partiyasi Markaziy Qömitasining birinçi kotibi lavozimida turgan, 1944–1947-yillarda Ukraina hukumatiga ham raislik qilgan. Ensiklopediya uni Moskva va Ukrainadagi ommaviy qatağonlarning taşkilotçilaridan biri deb ataydi; rusça Vikipediya ham uning 1937–1939-yillardagi qatağonlarda katta rol öynaganini qayd etadi. Ikkinçi jahon uruşi yillarida u bir neça front harbiy kengaşlarining a'zosi bölgan, Stalingrad jangida qatnaşgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1953-yil martda Stalin vafotidan söng boşlangan hokimiyat uçun kuraşda Xruşçyov ğolib çiqqan; şu yili Lavrentiy Beriyaning lavozimlaridan çetlatilişi va qamoqqa olinişining boş taşabbuskori ham u bölgan. 1956-yil 25-fevralda KPSSning XX syezdidagi yopiq majlisda u «Şaxsga siğiniş va uning oqibatlari haqida» ma'ruza qilgan. ÖzME'ga köra, Xruşçyov 1961-yilgi XXII syezdda ham Stalin faoliyatini keskin tanqid qilgan. Şu davr odatda «iliqlik» deb ataladi: siyosiy mahbuslar ozod etilgan, qatağon qurbonlarini oqlaş boşlangan.

1957-yil iyunda partiya rahbariyatidagi bir guruh uni lavozimidan çetlatişga uringan, ammo tarafdorlari va mudofaa vaziri Georgiy Jukov yordamida u örnini saqlab qolgan. Rusça Vikipediya bu davrdagi islohotlar qatorida kolxoz mahsulotlari xarid narxlarining oşirilişi, iş kunining qisqartirilişi, umumiy pensiya qonuni, ommaviy turar joy qurilişi va yuqori sinflarda öqiş haqining bekor qilinişini sanaydi. Sovet kosmik dasturining dastlabki yutuqlari — 1957-yilda birinçi sun'iy yöldoşning uçirilişi va 1961-yilda Yuriy Gagarinning parvozi ham şu yillarga töğri keladi.

ÖzME Xruşçyov siyosatini ziddiyatli deb baholaydi: yakka partiya hukmronligi saqlangan, özgaça fikrlaşga yöl berilmagan, 1962-yilda Novoçerkasskda namoyişçi işçilar otib taşlangan, ziyolilarga tazyiq ötkazilgan. Taşqi siyosatda 1956-yilgi Vengriya qözğolonining qurolli kuç bilan bostirilişi, 1961-yilgi Berlin va 1962-yilgi Karib inqirozlari ensiklopediyada alohida tilga olinadi. Rusça Vikipediyaga köra, Karib inqirozi paytida dunyo yadro uruşi yoqasiga kelib qolgan, söngra 1963-yilda SSSR, AQŞ va Buyuk Britaniya uç muhitda yadro sinovlarini taqiqlovçi şartnomani imzolagan. ÖzME «Amerikani quvib yetiş va undan özib ketiş» kabi şiorlar hamda 1980-yilgaça kommunizm quriş haqidagi va'dalarni ham siyosiy xomxayollik namunasi sifatida keltiradi. Rusça Vikipediya bunga qişloq xöjaligidagi xato qarorlar, din va diniy taşkilotlarga qarşi qattiq kampaniya hamda Boris Pasternakning ta'qib qilinişini qöşadi.

Rusça Vikipediyaga köra, 1964-yil 13–14-oktabrdagi Markaziy Qömita Prezidiumi majlisida Xruşçyov köplab xatolar, öz şaxsiga siğiniş muhitini yaratiş va qöpollik uçun tanqid qilingan; söng «subyektivizm» va «voluntarizm»da ayblanib, barça lavozimlaridan ozod etilgan. Uning örniga birinçi kotib bölib Leonid Brejnev saylangan. Xruşçyov umrining qolgan qismini nafaqada, Moskva yaqinidagi dala hovlisida ötkazgan.

Bu yillarda u xotiralarini magnitofonga aytib yozdirgan. ÖzME'ga köra, ular 1981-yilda AQŞda, 1997-yilda Rossiyada çop etilgan, töliq matni esa 1999-yilda e'lon qilingan; rusça Vikipediya xotiralarning ilk ingliz tilidagi naşri ikki jildda 1970 va 1974-yillarda AQŞda çiqqanini yozadi. Xruşçyov 1971-yil 11-sentabrda Moskvada vafot etgan va Novodeviçye qabristoniga dafn qilingan.