Sadri Maqsudiy

Sadri Maqsudiy (Sadri Maksudi; rusça manbalarda Sadretdin Nizametdinoviç Maksudov; 1878–1957) — tatar milliy harakatining yetakçilaridan biri, huquqşunos, tarixçi va siyosatçi. ÖzME'ga köra, u 1878-yilda Qozon yaqinidagi Toşsuv qişloğida tuğilgan va 1957-yil 20-fevralda Istanbulda vafot etgan. Rossiya Davlat dumasi deputati bölgan, muhojirlikda esa Turkiyada yirik huquqşunos olim va parlament a'zosi sifatida tanilgan.1

Rusça Vikipediyaga köra, Maqsudiy Qozon tatarlaridan bölgan mulla oilasida dunyoga kelgan. U Qozondagi madrasada, söngra Boğçasaroyda Ismoilbek Gasprinskiy madrasasida öqigan; u yerda akasi Ahmadhodiy Maqsudiy dars bergan. Qozonga qaytgaç, rus-tatar öqituvçilar maktabini tamomlagan. Rusça Vikipediyaga köra, Gasprinskiyning maslahati bilan Fransiyaga borib, 1901–1906-yillarda Parij universiteti (Sorbonna) huquq fakultetida tahsil olgan. ÖzME'ga köra, Parijda yaşagan kezlarida u «Tarjimon» gazetasida maqolalar e'lon qilgan.

ÖzME'ga köra, Maqsudiy «Ittifoq al-muslimin» partiyasi rahbarlaridan biri va uning markaziy qömitasi a'zosi bölgan. U 1907–1912-yillarda Davlat dumasi deputati sifatida turkiy xalqlarning manfaatlarini himoya qilgan; rusça Vikipediyaga köra, ikkinçi va uçinçi çaqiriq Dumasiga Qozon guberniyasidan saylangan. ÖzME'ga köra, Butun Rossiya musulmonlarining 2-qurultoyida qabul qilingan madaniy-milliy muxtoriyat loyihasi uning qalamiga mansub. 1917-yilda Muvaqqat hukumatning Turkiston qömitasi a'zosi bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1918-yil yanvarida Içki Rossiya va Sibir turk-tatar musulmonlari madaniy-milliy muxtoriyatining boşqaruv organi — Milliy Idora raisi etib saylangan.

Bolşeviklar Qozon va Ufa guberniyalarini egallagaç, Maqsudiy 1918-yilda Finlyandiyaga ketgan, keyin Fransiya va Germaniyada yaşagan. ÖzME'ga köra, 1923–1924-yillarda Sorbonnada dars bergan va 1925-yildan Turkiyada istiqomat qilgan. U Anqara universitetida (1925–1943) va Istanbul universitetida (1943–1945) professor bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, Anqaradagi huquq maktabi asosçilaridan biri, Turk tilini va Turk tarixini örganiş jamiyatlarining taşkil topişida faol qatnaşgan. ÖzME uning 1930–1938-yillarda Turkiya Buyuk Millat Majlisi deputati bölganini yozadi; rusça Vikipediyaga köra esa u parlamentga uç marta saylangan va Millatlar Ligasidagi Turkiya delegatsiyasi tarkibida ham bölgan.

ÖzME'ga köra, Maqsudiy turkiy xalqlar davlatçiligi tarixi, davlat huquqi va tilşunoslikka oid köp kitob va maqolalar yozgan, Forobiy falsafasi va «Qutadğu bilig»ni alohida tadqiq etgan. Uning «Turk huquqi tarixi» (1928), «Turk tili uçun» (1930), «Örta Osiyo turk davlatlari» (1934), «Huquqning umumiy asoslari» (1937), «Umumiy huquq tarixi» (1941) va «Huquq falsafasi» (1946) asarlari maşhur.

Rusça Vikipediyaga köra, uning qizi Adila Ayda Turkiyaning ilk ayol diplomati bölgan va otasi haqida kitob yozgan. 2016-yilda Qozonda Maqsudiyga yodgorlik örnatilgan.