Lui Paster

Lui Paster (fransuzça Louis Pasteur) — fransuz kimyogari va mikrobiologi, Mikrobiologiya va Immunologiya fanlarining asoslarini yaratgan olimlardan biri. ÖzME'ga köra, u 1822-yil 27-dekabrda Fransiyaning Dol şahrida tuğilgan va 1895-yil 28-sentabrda Parij yaqinidagi Vilnyov-l'Etan qörğonida vafot etgan. Bijğiş jarayonining mikroblar bilan boğliqligini isbotlagani, bir qator yuqumli kasalliklarga qarşi emlaş usulini topgani va uning nomi bilan atalgan pasterizatsiya usuli bilan maşhur.12

Rusça Vikipediyaga köra, Paster teri işlovçi hunarmand oilasida dunyoga kelgan, yoşligida rassomlikka ham qiziqqan. Inglizça Vikipediya uning bolalik yillari Arbua şaharçasida ötganini, keyin Bezanson va Dijonda öqib, Parijdagi Oliy normal maktabga kirganini qayd etadi. Ilmiy yölini Kimyo sohasida boşlagan: vino kislotasi kristallarining tuzilişini örganib, ayrim kristallarning bir-birining közgudagi aksi kabi ikki xil şaklda bölişini aniqlagan. Rusça Vikipediyada bu işlar keyinçalik stereokimyoga asos bölgani aytiladi.

ÖzME ma'lumotiga köra, Paster Strasburg (1849) va Lill (1854) universitetlarida, Oliy normal maktabda (1857) va Parij universitetida (1867) professor bölib işlagan. U Parij Fanlar akademiyasiga 1862-yilda, Fransiya tibbiyot akademiyasiga 1873-yilda saylangan. ÖzME uni Fransiya akademiyasiga 1886-yilda saylangan deb körsatadi, rusça Vikipediyada esa bu sana 1881-yil deb berilgan. 1888-yilda Parijda xususiy mikrobiologiya ilmiy-tadqiqot institutini taşkil etgan; bu muassasa bugun Paster instituti nomi bilan tanilgan. Rusça Vikipediyaga köra, olim umrining oxirigaça institutga rahbarlik qilgan va vafotidan keyin uning binosidagi maqbarada dafn etilgan.

ÖzME'ga köra, Paster spirtli (1860), sut kislotali va moy kislotali (1861) bijğişlarning sababi mikroorganizmlarning hayot faoliyati ekanini körsatib bergan. U havosiz muhitda yaşay oladigan mikroblar — anaeroblar mavjudligini ham isbotlagan. Vino va pivoning buzilişi hamda ipak qurti kasalliklarining sabablarini örganib, ularga qarşi amaliy çoralar taklif qilgan. Mahsulotni ma'lum haroratgaça qizdirib, undagi zararli mikroblarni yöq qilişga asoslangan bu usul keyinroq pasterizatsiya deb ataldi. ÖzME fikriça, bu işlar sanoat va oziq-ovqat mikrobiologiyasining paydo bölişiga turtki bergan.

Paster tirik organizmlar özidan-özi paydo böladi degan qadimiy qaraşni ham tajriba yöli bilan rad etgan. Inglizça Vikipediyaga köra, sterillangan va berkitilgan idişlarda hayot paydo bölmagani, oçiq idişlarda esa mikroorganizmlar köpaygani körsatilgan bu tajriba uçun Fanlar akademiyasi unga 1862-yilda mukofot bergan.

ÖzME ma'lumotiga köra, Paster dunyoda birinçi bölib parrandalar vabosi (1879), kuydirgi (1881) va quturiş (1885) kasalliklariga qarşi vaksina tayyorlaş usulini işlab çiqqan. U kuçsizlantirilgan qözğatuvçi bilan emlaş orqali kasallikning oldini oliş mumkinligini isbotlab, immunizatsiya ta'limotiga asos solgan. Ensiklopediyada uning begona mikroblarni oziq muhitiga tuşirmaslik va yiringli yaralarga qarşi kuraşiş usullari aseptika va antiseptikaning boşlanişi bölgani ham ta'kidlanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, 1870-yillardan keyin Paster deyarli butunlay tibbiyot muammolariga ötgan; bunga uning uç farzandi terlamadan vafot etgani sabab bölgan. Inglizça Vikipediyada olim mikroblar kasallik qözğatadi degan nazariyaning asosçilaridan biri sifatida körsatiladi va uning kuydirgi hamda quturişga qarşi vaksinalari köplab hayotlarni saqlab qolgani aytiladi.

Paster nomi pasterizatsiya atamasida, u asos solgan institut nomida saqlanib qolgan. Rusça Vikipediyaga köra, olim vafot etgan kun — 28-sentabr har yili Butunjahon quturişga qarşi kuraş kuni sifatida nişonlanadi. Inglizça Vikipediya uni Robert Kox bilan birga bakteriologiya va mikrobiologiyaning «otasi» deb ataladiganlar qatoriga qöşadi, ammo keyingi tarixiy tadqiqotlarda olimning ayrim tajriba yozuvlari tanqidiy qayta körib çiqilganini ham qayd etadi. ÖzME'da uning tanlangan asarlari ikki jildda rus tilida 1960-yilda Moskvada naşr etilgani körsatilgan.