Skandinaviya yarim oroli

Skandinaviya yarim oroli — Yevropaning şimoli-ğarbiy qismida joylaşgan, qit'adagi eng katta yarim orol. ÖzME'ga köra, u şimoldan janubga qariyb 1900 km ga çözilgan, eni esa 800 km gaça boradi. Rusça Vikipediyaga köra, uning maydoni taxminan 800 ming km². Yarim orolda Şvetsiyaning butun materik qismi, Norvegiyaning deyarli butun materik hududi va Finlandiyaning şimoli-ğarbiy qismi joylaşgan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, yarim orol nomi Daniya, Norvegiya va Şvetsiyani qamrab olgan Skandinaviya madaniy mintaqasidan olingan. Bu nom esa yarim orolning janubiy uçidagi Skone viloyatidan kelib çiqqan; bu hudud asrlar davomida Daniyaga qarağan, hozir esa Şvetsiya tarkibida.

Yarim orolni şimolda Barens, ğarbda Norvegiya, janubda Şimoliy dengiz, janub va şarqda Boltiq dengizi örab turadi. Materik bilan çegarasi şartli ravişda Botnika qöltiğining şimoliy qirğoğidan Varanger-fordgaça ötkaziladi. ÖzME'ga köra, şimoliy va ğarbiy sohillar fordlar bilan kuçli kesilgan, orol va arxipelaglar köp; şarqiy va janubiy qirğoqlar esa past va qiya.

Ğarbiy va şimoliy qismni Skandinaviya toğlari egallaydi; ularning eng baland nuqtasi — Galxöpiggen (2469 m). Şarqda balandligi 800 m gaça bölgan Norland yassitoğligi, janubda morenali pasttekislik va 377 m gaça kötariladigan Smoland qiri joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, yarim orolning qariyb törtdan bir qismi Şimoliy qutb doirasidan şimolda yotadi.

ÖzME'ga köra, yarim orol Boltiq qalqoni va kaledon burmali tuzilmalari ustida joylaşgan. U Yevropadagi materik muzlanişining markazi bölgan, muz qatlami ayrim joylarda 1500 m dan qalinroq bölgan. Inglizça Vikipediyada aytilişiça, muz bosimidan çökkan yer qobiği muz erigaç yana kötarila boşlagan va bu jarayon hozir ham har asrda taxminan bir metr tezlikda davom etmoqda. Yarim orolda temir, mis, titan va qörğoşin rudalari, Şimoliy dengiz şelfida esa neft va gaz konlari bor.

Hududning katta qismi mö'tadil, çekka şimoli esa subarktika mintaqasiga kiradi. ÖzME'ga köra, ğarbda iqlim dengiz iqlimi: yanvarning örtaça harorati şimolda –4° dan janubda 2° gaça, iyulda 8–14°, yillik yoğin 1000–3000 mm. Toğlarning yuqori qismida yanvar harorati –16° gaça tuşadi, taxminan 5000 km² maydonni muzliklar qoplagan. Şarqiy qismda iqlim kontinentalga yaqinlaşadi, yoğin miqdori 300–800 mm. Daryolar qisqa, sersuv va şiddatli bölib, katta gidroenergiya zaxirasiga ega. Rusça Vikipediyaga köra, eng yirik kölar — Venern, Vettern va Melaren.

ÖzME'ga köra, maydonning 40 foizdan ortiği örmon bilan qoplangan. Şarqda qarağay va qorağayli tayga, ğarbda torf botqoqlari, janubda aralaş va keng bargli örmonlar, çekka şimolda tundra bor. Hayvonlardan los, tulki, quyon, şimolda şimol buğusi yaşaydi; qirğoq qoyalarida quş bozorlari uçraydi, sohilbuyi suvlari baliqqa boy.

Inglizça Vikipediyaga köra, yarim orolning janubida odamlar bundan 12 ming yil oldin paydo bölgan. Şimoliy va markaziy qismlarda saamlar yaşaydi. Aholining asosiy qismi janubda töplangan; eng yirik şaharlar — Stokgolm, Oslo, Gyoteborg, Malmyo va Bergen.