Finlandiya

Finlandiya (finça: Suomi), rasmiy nomi Finlandiya Respublikasi — Şimoliy Yevropadagi davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Xelsinki. Rossiya bilan şarqda, Norvegiya bilan şimolda, Şvetsiya bilan ğarbda çegaradoş, janubda Finlyandiya körfazi narigi tomonida Estoniya joylaşgan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, hozirgi Finlandiya hududiga odamlar oxirgi muzlik davridan keyin, eng keçi bilan miloddan avvalgi taxminan 8500-yil atrofida joylaşgan (boşqa örinda miloddan avvalgi 9000-yil ham aytiladi). Özbekça Vikipediyada miloddan avvalgi 3–2-ming yilliklarda bu yerda saamlarning ajdodlari yaşagani, 1-ming yillik boşlarida Boltiq böyidagi fin qabilalari köçib kelib, fin elati şakllangani yoziladi.

12–13-asrlarda şved salib yurişlari natijasida Finlandiya asta-sekin Şvetsiya qirolligi tarkibiga kirdi. Moddiy manbaga köra, 1550-yilda qirol Gustav Vasa Xelsinkini asos soldi, 1640-yilda Turku Qirollik akademiyasi (keyinçalik Xelsinki universiteti) taşkil etildi. 1808–1809-yillardagi uruşdan söng Finlandiya Rossiya tarkibida muxtor Buyuk knyazlik böldi. 1860-yillarda öz pul birligi — markka joriy etildi (özbekça Vikipediyada 1860-yil, inglizça Vikipediyada 1865-yil deyiladi).

1917-yil 6-dekabrda Finlandiya mustaqilligini e'lon qildi; 1919-yilda respublika maqomi tasdiqlandi. Ikkinçi jahon uruşi davrida SSSR bilan „qişki uruş“ va davomi uruşi bölib, mamlakat hududining bir qismini yöqotdi, ammo mustaqilligini saqladi. Keyinçalik betaraflik siyosatini yuritdi. Finlandiya BMT a'zosi (1955-yildan), Yevropa Ittifoqi a'zosi (1995-yildan), Şengen kelişuvi a'zosi (1996-yildan) va NATO a'zosi (2023-yildan).

Hududning katta qismi pastekislik. Sohillar köplab buxta va şxerlar bilan parçalangan; mamlakat uç hududga bölinadi: qirğoq pasttekisliklari, köllar ölkasi va şimoliy yuqori hududlar (Laplandiya). Hududning 61% örmon bilan qoplangan. Köllar soni haqida manbalar turliça: özbekça Vikipediyada 60 mingga yaqin, inglizçada 180 mingdan ortiq. Eng yirik köl — Sayma.

Iqlimi mötadil; Boltiq dengizi va Golfstrim yumşatuvçi ta'sir körsatadi. Fevralning örtaça harorati janubda −6 °C, Laplandiyada −14 °C; iyulda janubda +17 °C, şimolda +14 °C gaça.

Eng baland nuqta haqida ma'lumotlar mos kelmaydi: özbekça Vikipediyada Xaltiatunturi çöqqisi (1365 m) körsatilgan; rusça Vikipediyaga köra, Finlandiyaning eng baland nuqtasi Xalti qiyaligida (1324 m), 1365 m li çöqqi esa Norvegiya hududida joylaşgan.

Finlandiya — parlament respublikasi. Amaldagi konstitutsiyasi 2000-yil 1-martda kuçga kirgan. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni bir palatali parlament, ijroiyani prezident va hukumat birgalikda amalga oşiradi. 2024-yil 1-martdan prezident — Aleksandr Stubb; 2023-yil 20-iyunda Petteri Orpo Boş vazir etib tayinlangan. (Özbekça Vikipediyada 2000-yildan prezident sifatida Tarya Halonen eslatilgan; bu ma'lumot eskirgan.) Rasmiy tillar — fin va şved tillari.

Özbekça Vikipediyaga köra, Finlandiya yuksak rivojlangan industrial-agrar mamlakat: yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 32%, qişloq, örmon va baliq xöjaligi 5%, xizmatlar 63%. Sanoat asosan eksportga moslaşgan: örmon, yoğoçsozlik, sellyuloza-qoğoz, metallurgiya, maşinasozlik, kemasozlik, kimyo va oziq-ovqat tarmoqlari yetakçi. Qattiq va suyuq yoqilğining aksar qismi çetdan keltiriladi. Qişloq xöjaligida sut-göşt çorvaçiligi yetakçi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, mamlakat 1950-yillargaça asosan agrar bölib, keyin tez sanoatlaşdi va 1999-yilda yevro hududiga qöşildi.

Majburiy ta'lim 9 yillik; maktab darslari fin yoki şved tilida ötiladi. Özbekça Vikipediyada 22 oliy öquv yurti, şu jumladan 11 universitet qayd etilgan, jumladan Xelsinki universiteti (1640) va Ya. Sibelius nomidagi musiqa akademiyasi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, episkop Mikael Agrikola 16-asrda fin tilidagi ilk yozma asarlarni naşr etgan. Yirik gazetalar orasida „Helsingin sanomat“ (1889-yildan) va şved tilidagi „Xyuvyudstadsbladet“ (1864-yildan) bor. Radioeşittirişlar 1926-yildan, telekörsatuvlar 1956-yildan olib boriladi.