Girih

Girih (forsça «tugun», «çigal») — çiziqlar bir-biriga çirmaşib, yulduz va köpburçaklar hosil qiladigan murakkab handasiy naqş; islom me'morligi va badiiy hunarmandçiligining eng xarakterli bezaklaridan biri. ÖzME'ga köra, girih me'moriy bezaklar orasida yetakçi örinni egallaydi, islimiy (ösimliksimon) naqş esa undan keyin turadi.12

ÖzME'ga köra, girih uçburçak, törtburçak, kvadrat, aylana va yoysimon bölaklardan (taqsimlardan) quriladi. Naqş qança murakkab bölmasin, uni doimo takrorlanuvçi ma'lum bölaklarga ajratiş mumkin; aynan şu bölaklarning takrorlanişi unga gözallik bağişlaydi. Şu sababli murakkab girihni bir neça sodda girihga parçalaş yoki ikki girihni qöşib, uçinçisini yaratiş mumkin. Naqşlar şakliga qarab nomlanadi: masalan, asosida beş yoki ön qirrali yulduz bölsa «beş va ön qirrali girih», sirkul bilan çizilgan egri çiziqlardan tuzilsa «pargari girih» deyiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, girihda odatda olti, sakkiz, ön yoki ön ikki burçakli yulduzlar köpburçaklar va tasmalar bilan almaşib keladi, naqş esa tekislikni böşliqsiz qoplaydigan takroriy kataklardan iborat böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, girih sirkul va çizğiç yordamida, köpburçaklar törini çiziş yöli bilan yoki ustiga çiziqlar tuşirilgan maxsus girih plitkalari yordamida yaratiladi.

ÖzME girihning qaçon va qayerda paydo bölgani noma'lumligini qayd etadi. Inglizça va rusça Vikipediyaga köra, bu uslubga milodiy 2-asrdagi Rim Suriyasining tugunsimon naqşlari turtki bergan bölişi mumkin, ammo uning köp simmetriya öqlariga asoslangan matematik tuzilişi 9-asrdan keyin islom olamida matematikadagi yutuqlar bilan boğliq. Inglizça Vikipediyaga köra, 10-asrda fors matematigi Abul Vafo Buzjoniy hunarmandlar uçun handasiy yasaşlar haqidagi risolasida köpburçaklarni çiziş usullarini tuşuntirib bergan. Töğri çiziqli girihning dastlabki namunalaridan biri — 1078-yilda qurilgan Raboti Malik karvonsaroyi peştoqi. 15-asrga oid Töpqopi örami girih naqşlarini va ularni yasaşda qöllangan plitkalarni birga körsatadi.

ÖzME'ga köra, girih Özbekistondagi köplab obidalarda uçraydi: Arabota maqbarasi, Karmanadagi Mirsaid Bahrom maqbarasi, Raboti Malik karvonsaroyi, Xivadagi Juma masjidi, Termizdagi şohlar saroyi, Buxorodagi Minorai Kalon, Turkistondagi Xöja Ahmad Yassaviy majmuasi, Samarqanddagi Registon madrasalari, Bibixonim masjidi va Şohizinda ansambli, Toşkentdagi Kökaldoş va Baroqxon madrasalari, Qöqondagi Xudoyorxon saroyi.

ÖzME ma'lumotlariga köra, 10–11-asrlarda girih faqat ganç öymalarida, 12-asrda sopol buyumlar va ğişt terimida, 14-asrdan koşin, parçin, yoğoç, toş va rangli bezaklarda qöllana boşlagan; 15-asrdan öyma sopol naqşlar sirlanadigan bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, temuriylar davrida girih örnini köp hollarda ösimliksimon naqşlar egallagan, ammo Örta Osiyo obidalarida u keyin ham muhim örin tutgan.

Girih rözğor buyumlari — barkaş, obdasta, lagan, sopol idişlar, gilam, palak, zardözlik buyumlari va kitob bezaklarida ham keng uçraydi. ÖzME'ga köra, girihşunos usta Z. Bositxonov 300 dan ortiq girihni qayta tiklab, ularni yasaş usullarini aniqlagan va yangilarini ijod qilgan. 20-asrda Usta Şirin Murodov, Şamsiddin Ğafurov, Mahmud Usmonov kabi ustalar Toşkentdagi Navoiy va Muqimiy teatrlari, metro bekatlari va boşqa binolarni girih bilan bezagan. Mustaqillik yillarida qurilgan Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Imom Buxoriy majmuasi va Oliy Majlis binosi bezagida ham girih asosiy naqş turlaridan biriga aylangan.