Rim

Rim — Italiyaning poytaxti va eng yirik şahri, Latsio viloyatining ma'muriy markazi. Şahar Tibr daryosi böyida joylaşgan, „mangu şahar“ nomi bilan ham tanilgan.

An'anaga köra Rimga mil. avv. 753 yilda (Özbekça Vikipediyada 754—753 yillar körsatilgan) asos solingan; rivoyatlarda şahar nomi afsonaviy asosçi Romul bilan boğlanadi. Rus Vikipediyasida bu nomning kelib çiqişi Tibr daryosining qadimgi nomi (Rumo yoki Rumon) bilan boğlanişi taxmin qilinadi, Romul haqidagi rivoyat esa qadimgi nomni izohlaşga uriniş sifatida talqin etiladi. Ingliz Vikipediyasiga köra, arxeologik ma'lumotlar şahar mil. avv. 8-asr örtalarida bir neça qişloqning asta-sekin birlaşuvi natijasida şakllanganini körsatadi.

An'anaga köra, Rimni yetti podşoh boşqargan. Mil. avv. 509 yilda oxirgi podşoh quvilib, respublika örnatilgan. Keyinçalik şahar Rim imperiyasining poytaxtiga aylangan. 64 yilda Neron davrida katta yonğin yuz bergan. 330 yilda Konstantin I poytaxtni Konstantinopolga köçirgaç, Rim özining avvalgi siyosiy mavqeini yöqotgan.

5-asrda şahar talon-taroj qilingan: 410 yilda vestgotlar yetakçisi Alarix, 455 yilda vandallar tomonidan. Vizantiya va ostgotlar uruşi (536—552) davrida Rim bir neça marta qamal qilingan. 756 yildan şahar Papalikning poytaxti bölgan; Papa davlati 1870 yilgaça mavjud bölgan. 1143 yilda Papa hokimiyatiga qarşi qözğolonlar natijasida respublika örnatilgan. 15–16-asrlarda Uyğoniş davrida şahar yanada ravnaq topgan. 1871 yil 26 yanvardan Rim Italiya qirolligining poytaxti böldi, 1946 yildan Italiya Respublikasining poytaxti. 1943—44 yillarda nemis qöşinlari şaharni bosib olgan, 1944 yilda u ozod qilingan.

Rim Italiya yarim orolining markaziy-ğarbiy qismida, Tibr daryosining har ikki sohilida, uning Tirren dengiziga quyiliş yerida joylaşgan. Şahar „yetti tepalik şahri“ deb ham ataladi. Şaharning ğarbiy qismida Vatikan şahar-davlati joylaşgan. Iqlimi Örta dengizga xos: yanvarning örtaça harorati 6,8°, iyulniki 26°, yillik yoğin 500 mm dan ziyod bölib, asosan kuzda yoğadi.

Özbekça Vikipediyaga köra, 2025 yil holatiga Rim aholisi 2,8 mln kişi. Ingliz Vikipediyasida şahar çegaralaridagi aholi 2,7 mln, Rim metropoliteni aholisi 4,2 mln deb berilgan. 19-asrgaça aholi sekin köpaygan; 1871 yildan, Rim Italiya qirolligining poytaxti deb e'lon qilingaç, tez ösgan.

Rim mamlakatning muhim sanoat, moliya, ilm va madaniyat markazi hamda yirik transport tuguni. Sanoatning yetakçi tarmoği — maşinasozlik (elektrotexnika, radioelektronika, priborsozlik). Şuningdek, kimyo, farmatsevtika, poligrafiya, tikuvçilik, oziq-ovqat va mebel sanoati mavjud. Kino sanoati markazi sifatida ham tanilgan; Cinecittà studiyalarida köplab mukofotlangan filmlar suratga olingan. Şaharda hukumat idoralari, yirik banklar, suğurta kompaniyalari va xalqaro taşkilotlar ştab-kvartiralari joylaşgan, jumladan BMTning Oziq-ovqat va qişloq xöjaligi taşkiloti va Jahon oziq-ovqat dasturi.

Rim me'moriy yodgorliklari şaharning uç ming yillik tarixini aks ettiradi: Forum, Kolizey, Panteon, Uyğoniş davri va barokko inşootlari. Şahar tarixiy markazi YUNESKOning Butunjahon merosi röyxatiga kiritilgan. Rim muzeylari orasida Vatikan muzeylari, Milliy galereya bor; şaharda opera va drama teatrlari, konservatoriya, universitet (1303), akademiyalar va kutubxonalar faoliyat yuritadi. Rim xalqaro turizmning yirik markazi: özbekça manbada yiliga 3 mln dan ortiq, inglizça manbada 2019 yilda 8,6 mln turist keltirilgan. 1960 yilda şaharda yozgi Olimpiada öyinlari bölib ötgan.