Qandahor viloyati

Qandahor viloyati — Afğonistonning mö'tadil emas, quruq iqlimli janubidagi viloyatlaridan biri. Ma'muriy markazi — Qandahor şahri.

Manbalarga köra, Qandahor va uning atrofida 7000 yildan ortiq vaqtdan beri odamlar yaşaydi. Şahar yaqinidagi qazişmalarda miloddan avvalgi taxminan 5000-yilga oid dehqon qişloqlari izlari topilgan. Qadimda hudud Araxoziya deb atalgan va Ahamoniylar saltanatining satrapiyasi bölgan. Miloddan avvalgi 330-yilda Iskandar Zulqarnayn Araxoziyani egallab, Aleksandriya Araxoziyaga asos solgan. Keyinroq hudud Salavkiylar, söng Mauryalar davlati tarkibiga kirgan.

Örta asrlarda hudud Zunbillar, Safforiylar, Ğaznaviylar va Ğurilar hukmronligida bölgan; 13-asrda möğullar bosqinidan jabr körgan, keyin Temuriylar davrida tiklangan. 16-asrdan boşlab Boburiylar va Safaviylar örtasida talaşuv obyekti bölgan. 1709-yilda Mirvays Hotak safaviylarga qarşi qözğolon kötarib, Hotakiylar sulolasiga asos solgan. 1747-yilda Ahmadşoh Durroniy Durroniylar imperiyasini tuzgan va Qandahor uning dastlabki poytaxti bölgan; 1770-yillarda poytaxt Kobulga köçirilgan. Viloyat 1832–1842 va 1878–1880-yillardagi Angliya–Afğon uruşlarida britaniya qöşinlari tomonidan vaqtinça egallangan.

1979-yilda Sovet qöşinlari kirib kelgaç, viloyat mujohidlar qarşiligining yirik markaziga aylangan. 1994-yilda Qandahorda Tolibon harakati paydo bölgan. 2001-yil dekabrida viloyat Şimoliy ittifoq qöliga ötgan. 2021-yilda AQSH qöşinlari çiqib ketgaç, Qandahor şahri 12-avgustda Tolibon nazoratiga ötgan; mojaro viloyatda taxminan 150 ming kişining köçişiga sabab bölgan.

Viloyat Helmand, Uruzgan va Zobul viloyatlari bilan çegaradoş; inglizça manbada janubda Pokistonning Balujiston viloyati ham çegara sifatida körsatilgan. Maydoni — 54 022 km². Hududning katta qismini Baqviy çöli egallaydi. Qandahor şahri atrofida tut va sarv ösadigan voha joylaşgan; Arghandob daryosi böylarida unumdor yerlar bor. Viloyat ma'muriy jihatdan 16 tumanga bölinadi: Arghandob, Arghiston, Daman, Gorak, Qandahor, Xakrez, Maruf, Maywand, Miyannaşin, Nayiş, Panjvoyi, Reg, Şohvalikot, Şorabak, Spinboldak va Zari.

Asosiy aholini puştunlar taşkil etadi. Aholi soni rus tilidagi manbada 1 070 200 kişi (şundan 300 000 dan ortiği Qandahor şahrida), inglizça manbada esa taxminan 1,5 million kişi deb berilgan. Aholining katta qismi köçmançi çorvadorlardir.

Viloyat uzumi va mayizi, anori, xurmosi hamda örigi bilan maşhur; şuningdek buğdoy ham yetiştiriladi. Iqtisodiyotda çorvaçilik muhim örin tutadi. Viloyatda oltita turdagi baliq sun'iy yetiştiriladi, eng köp tarqalgani — sazan. Birinçi baliqçilik xöjaligi 2012-yilda qurilgan; 2013-yilda ular 6 ta, 2014-yilda 92 ta, 2015-yilda 176 ta bölgan. Bitta xöjalik yiliga 15 tonnagaça baliq yetiştira oladi.

Hududda 30 dan ortiq foydali qazilma konlari bor: florit, xrom, oltin, marmar, rux, magnetit, temir, kömir, qimmatbaho va yarim qimmatbaho toşlar. 2016-yil avgustida Xakrez magnetit va Şohvalikot marmar konlari böyiça tenderlar töxtatilgan, Nayiş tumanida florit qazib oliş tenderi imzolangan. Bandlikning asosiy manbalaridan biri — «Şorandam» sanoat parki.

Qandahordan 55 km şimoli-ğarbda eneolit, bronza davri va ilk temir davriga oid Mundigak aholi punkti qoldiqlari joylaşgan. Eski qal'ada Iskandarga bağişlangan ibodatxona aniqlangan, şuningdek Mauryalar hukmdori Aşoka tomonidan çiqarilgan yunon va oromiy tilidagi qöş tilli yozuv topilgan. Nomning kelib çiqişi haqida ikki taxmin bor: keng qabul qilingan fikrga köra, u «Iskandariya» şaklidan kelib çiqqan; boşqa nazariya uni Gandxara nomi bilan boğlaydi.