siyosatçi

Siyosatçi — siyosat şakllantiriş jarayonlarida qatnaşadigan, odatda siyosiy partiyadagi yoki hukumatdagi saylab qöyiladigan lavozimni egallagan şaxs. Siyosatçilar qarorlar qabul qiladi va davlat siyosatini şakllantirişga ta'sir körsatadi.

Siyosatçilarning vazifalari hukumat darajasiga qarab (mahalliy, viloyat yoki milliy) farq qiladi. Bugungi kunda siyosiy lavozimlarni, masalan, premyerlar, vazirlar, merlar, gubernatorlar, senatorlar yoki prezidentlar egallaydi va ularning har birining öz vazifalari bor. Siyosatçilar ommaviy fikrni şakllantirişga ham harakat qiladi. Ular odatda nutqlar va saylov reklamalari orqali notiqlik vositalaridan foydalanadi, şu bois ommaviy axborot vositalaridan mohirona foydalanişga majbur böladi. Saylangan siyosatçilar uçun saylovçilar bilan yuzma-yuz muloqot ham muhim sanaladi.

Biroq siyosatçi har doim ham yetakçi bölavermaydi: u vakil-delegat, ijroçi mansabdor yoki ma'muriy xodim sifatida ham faoliyat yuritişi mumkin. Şuningdek, barça siyosatçilar ham saylovçilar oldida javobgar emas — avtokratik va diktatorlik tuzumlari hamon mavjud.

Qadimgi Yunonistonda davlat xizmatçilari «politikos» deb atalgan, siyosiy hayotda kam iştirok etgan fuqarolar esa «idiotikos» deb nomlangan. Manbalarda Afinalik Perikl qadimgi Yunonistondagi siyosatçi sifatida eslatiladi. Amerika Qöşma Ştatlarida Jorj Vaşington birinçi prezident sifatida lavozimning rasmiy rolini şakllantirgan va köplab namunalar yaratgan.

Vaqt ötişi bilan siyosatçilarning vositalari ham özgardi. 19-asrda ular gazeta, jurnal, varaqa va plakatlardan foydalangan; 20-asrda radio va televideniye paydo böldi, Kennedi—Nikson munozaralari vizual ommaviy axborot vositalari saylov kampaniyalari uçun hal qiluvçi bölgan yangi davrni boşlab berdi. 21-asrda Facebook, X (sobiq Twitter), Instagram, YouTube kabi platformalar xabarlarni tezroq va qisqaroq yetkaziş imkonini berdi.

19-asrda homiylik tizimlarida ğolib siyosatçilar davlat xizmatçilarini öz tarafdorlari bilan almaştirgan («spoils system»). Bunga javoban islohotlar ötkazildi; AQShda 1883-yilgi Pendleton qonuni xizmatçilarni siyosiy ta'sirdan himoya qilib, qabul qilişni layoqatga asoslaşni yoqlagan.

Siyosatçilarning mafkuraviy qaraşlari köpinça ularning oldingi tajribasi, ta'limi, e'tiqodi va a'zo bölgan partiyasidan kelib çiqadi. Siyosiy ta'lim siyosatçilarning siyosiy xabardorligini şakllantirişda va odamlarning ularga işonçini oşirişda muhim rol öynaydi. Yoş, jins, ta'lim, daromad va irqiy/etnik kelib çiqiş kabi demografik omillar ham tadqiq etiladi; siyosatçilar örtaça aholidan keksaroq bölişi qayd etilgan. Ayrim mamlakatlarda ikki tomonlama sadoqatning oldini oliş uçun siyosatçilarga bir neçta fuqarolikka ega böliş taqiqlanadi.

Mattotstsi va Merlo zamonaviy demokratiyalarda siyosatçilarning ikki asosiy martaba yölini körsatadi: nafaqagaça hukumatda qoladigan «martabali siyosatçilar» va turli darajalarda tajriba orttirib, keyin siyosiy aloqalaridan biznesda foydalanadigan «siyosiy martabaçilar».