Nurmuhammad Taraqqiy

Nurmuhammad Taraqqiy (1917-yil — 1979-yil 9-oktyabr) — afğon siyosatçisi, jurnalist va yozuvçi. U Afğoniston Xalq demokratik partiyasi (AXDP) asosçilaridan biri bölgan va Savr inqilobidan keyin 1978–1979-yillarda Inqilobiy kengaşga rahbarlik qilgan.

Taraqqiy Ğazni viloyatining Nava tumanida xiljiy puştunlarning Tarakai qabilasiga mansub dehqon oilasida tuğilgan. Tuğilgan sanasi manbalarda turliça körsatilgan: özbekça va inglizça Vikipediyada 14-iyul, rusça Vikipediyada 15-iyul 1917-yil. Ingliz va özbek manbalariga köra, u uç farzandning eng kattasi bölib, Navadagi qişloq maktabida öqigan. 1932-yilda Hindistonning Bombey şahriga işlaş uçun ketgan va u yerda puştun savdo kompaniyasida kotib bölib işlagan. Bombeyda hind kommunistlari bilan, şuningdek, puştun harakati rahbari Abdulğafforxon bilan uçraşgan.

1937-yilda Afğonistonga qaytib, gazetalarda maqolalar çop ettira boşlagan. Keyinçalik Baxtar axborot agentligida işlagan. Uning puştu tilidagi asarlari afğon dehqonlari va işçilarining oğir hayotini tasvirlagan; eng maşhur kitobi — «De Bang Mosaferi» (rusça manbada «Banganing sargardonliklari», 1958). Sovet Ittifoqida uni «Afğoniston Maksim Gorkiysi» deb ataşgan.

1950-yillarda Taraqqiy Afğonistonning AQShdagi elçixonasida işlagan. Ingliz va özbek manbalariga köra, u qirollik hukumatini avtokratiyada ayblagan; şundan söng lavozimidan çetlatilgan. Keyin Kobuldagi AQSh missiyasida tarjimon bölgan, 1958-yilda öz tarjimonlik byurosini oçgan.

1965-yil 1-yanvarda Kobuldagi uyida AXDPning ta'sis qurultoyi ötkazilib, Taraqqiy boş kotib etib saylandi, Babrak Karmal ikkinçi kotib böldi. Öşa yili u parlament saylovida nomzodini qöydi, ammo ğalaba qozona olmadi. Partiyaning «Xalq» gazetasi çiqarilgaç, qisqa muddatda yopildi. Keyinçalik AXDP ikki fraksiyaga — Taraqqiy boşçiligidagi Xalq va Karmal boşçiligidagi Parçamga bölindi. Fraksiyalarning farqi mafkuraviy edi: Taraqqiy leninistik davlat tarafdori, Karmal esa «keng demokratik front» tarafdori edi. Rusça manbada partiyaning boş kotibi sifatida 1965–1967 va 1977–1979-yillar körsatilgan, özbekça va inglizça manbalarda esa 1965–1979.

1978-yil aprelida Mir Akbar Haybar öldirilgaç, Dovudxon hukumati AXDP rahbarlarini hibsga oldi. 27-aprelda Savr inqilobi boşlandi, Dovudxon öldirildi va 1-mayda Taraqqiy Inqilobiy kengaş raisi böldi. Mamlakat Afğoniston Demokratik Respublikasi deb nomlandi.

Taraqqiy hukumati parçamçilarni elçi qilib çetga jönatiş orqali çetlatdi, inqilob muxoliflariga qarşi qatağon olib bordi; Puli Çarxiy qamoqxonasida qatl etilganlar soni 27 minggaça baholanadi. 1979-yil boşida yer islohoti boşlandi: hukumat 665 000 gektar yer qayta taqsimlanganini e'lon qildi, biroq islohot hosildorlikni kamaytirib, norozilikni kuçaytirdi. Şuningdek, majburiy nikoh, sudxörlik va qalin puli taqiqlandi, savodxonlik kampaniyasi boşlandi. 1978-yil 19-avgustda Afğoniston milliy televideniyesi eşittirişlari boşlandi.

Taraqqiy 1978-yil 5-dekabrda SSSR bilan döstlik şartnomasini imzoladi, ammo Sovet rahbariyatini töliq harbiy aralaşuvga köndira olmadi.

Davlat matbuoti uni «Buyuk yölboşçi» va «Buyuk ustoz» deb atagan. Hafizulloh Amin bilan munosabatlari keskinlaşdi va 1979-yil 14-sentyabrda u hokimiyatdan ağdarildi. Taraqqiy Aminning buyruği bilan öldirildi, matbuot esa uning kasallikdan vafot etganini xabar qildi. Vafot sanasi özbekça va rusça manbalarda 9-oktyabr, inglizça manbada qatl sanasi 8-oktyabr deb berilgan. Uning ölimi 1979-yil dekabrdagi Sovet aralaşuvining omillaridan biri böldi.