Maktab
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 114–115-b. — ziyouz.com
Maktab — 1) öqituvçi rahbarligida yoş avlodga ma'lumot beriladigan va tarbiyaviy işlar olib boriladigan öquv tarbiya muassasasi. M.ni kuyidagi turlarga böliş mumkin: a) beriladigan bilimning xarakteriga kura — umumiy va professional; b) bilimning kölamiga köra — boşla-nğiç (yoki quyi), örta, oliy; v) kimning qaramoğida bölişiga qarab — davlat, munitsipal (jamoa) va xususiy; g) öquvçilar jinsiga köra — aralaş (har ikki jinsdagi öquvçilar uçun), ayollar hamda erlar maktabi;d) dinga nisbatan — dunyoviy vadiniy (konfessional); ye) bolalar M.da böliş vaqtiga qarab — qatnab öqiydigan M. va tunab qolinadigan M. (pansion, internat va t.k.). Özbekistonda M., asosan, davlat mulki bölib, unda öqiş bepuldir. Şu b-n birga oliy öquv yurtlarida öqiş qisman şartnoma asosida ota-onalar mablağlari hisobiga amalga oşiriladi. ÖzR ning 1997 y.da qabul qilingan «Ta'lim töğrisida»gi qoluni hamda «Kadrlar tayyorlaş milliy dasturi» da belgilab berilganidek, Özbekiston maktablarida ta'lim öquvçilarning ona tilida olib boriladi. Barça M.larda öquvçi va talabalar uçun uzluksiz tarzda ta'limning quyi bosqiçidan yuqori bosqiçiga ötiş ta'minlangan. Boşlanğiç va örta M.larda ta'limning asosiy şakli — dars, örta maxsus va kasb-hunar, hamda oliy maktablarda — leksiya.
Ilk M.lar qad. Şarq mamlakatlari (Xitoy, Bobil, Misr va b.)da paydo bölgan; bu mamlakatlardagi ibodatxonalarda kohinlar va kotiblar M.lari bölgan. Yevropada dastlabki M.lar taxminan mil. av. 6-a.da Yunonistonda, mil. av. 4-a.da Qad. Rimda vujudga kelgan.
Örta Osiyoda boşlanğiç ta'lim beradigan M. maktabxona deb nomlangan. Örta Osiyoda M.lar tipidan yana Madrasa, qorixonank körsatiş mumkin. Madrasa örta va oliy tipdagi M. hisoblangan; qorixonada Qur'onni tilovat qiliş örganilgan.
Turkistondagi rus aholi mahalliy aholiga nisbatan M.lar b-n yaxşi ta'minlangan. 1876 y.dan gimnaziya, real M., muallimlar seminariyasi va b. xil M.lar oçilgan. Rus M.larining ayrimlarida mahalliy millat bolalari ham öqigan. 19-a. oxirlarida mahalliy millat bolalari uçun rus-tuzem maktablari taşkil etila boşladi. Bu M.lar, asosan, çorizmning mustamlakaçilik siyosatiga xizmat qilgan bölsada, ölkada ilğor öqiş usullarining yoyilişida ma'lum rol öynadi. Sovet tuzumi davrida M.lardagi ta'lim jarayonining özi va öqitiş uslubiyatidagi har xil kamçiliklar oqibatida bilim berişda yuzaga kelgan nodemokratik hamda jamiyat uçun zararli muhit şunga olib keldiki, öquvçilarda mustaqil fikrlaş rivojlanmay qoldi.
Özbekiston Respublikasi mustaqillikka erişgaç, maktablarning moddiy texnika bazasini rivojlantiriş, ularni ilmiy metodik jihatdan ta'minlaş sohasida bir qator işlar amalga oşirildi. Özbekistonda M. işlari yuksak sur'atlar b-n rivojlanmoqda. Mamlakatda 9672 umumiy örta ta'lim maktabi (6 mln. dan ortiq öquvçi), 224 örta maxsus va kasb-hunar öquv yurti (223 ming ökuvçi), 61 oliy öquv yurti (125,5 ming talaba) mavjud (2002). Yana q. Xalq ta'limi, Boşlanğiç maktab, Umumiy örta ta'lim maktabi, Akademik litsey, Kasb-hunar kolleji, Oliy öquv yurtlari;
2) fan, adabiyot, san'at, ijtimoiysiyosiy hayot va ş.k.da öziga xos xususiyatlarga ega bölgan yönaliş, oqim (mas, geolog olim Habib Abdullayev maktabi va h.k.).
M. atamasi, şuningdek, rangtasvir, haykaltaroşlikka, öziga xosligi aniq ifodalangan şahar yoki ma'lum vilo-yat me'morligiga, u yoki bu darajada anik, uslubiy va tarixiy çegaralariga ega bölgan butun bir mamlakatning milliy san'atiga nisbatan ham qöllanadi (mas, Hirot miniatyura maktabi).
Rohatoy Safarova, Laylo Şermamatova.
Q.: Akademik litsey, Boşlanğiç maktab, Kasb-Hunar kolleji, Oliy öquv yurtlari, Umumiy örta ta'lim Maktabi, Xalq ta'limi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАКТАБ — 1) ўқитувчи раҳбарлигида ёш авлодга маълумот бериладиган ва тарбиявий ишлар олиб бориладиган ўқув тарбия муассасаси. М.ни куйидаги турларга бўлиш мумкин: а) бериладиган билимнинг характерига кура — умумий ва профессионал; б) билимнинг кўламига кўра — бошла-нғич (ёки қуйи), ўрта, олий; в) кимнинг қарамоғида бўлишига қараб — давлат, муниципал (жамоа) ва хусусий; г) ўқувчилар жинсига кўра — аралаш (ҳар икки жинсдаги ўқувчилар учун), аёллар ҳамда эрлар мактаби;д) динга нисбатан — дунёвий вадиний (конфессионал); е) болалар М.да бўлиш вақтига қараб — қатнаб ўқийдиган М. ва тунаб қолинадиган М. (пансион, интернат ва т.к.). Ўзбекистонда М., асосан, давлат мулки бўлиб, унда ўқиш бепулдир. Шу б-н бирга олий ўқув юртларида ўқиш қисман шартнома асосида ота-оналар маблағлари ҳисобига амалга оширилади. ЎзР нинг 1997 й.да қабул қилинган «Таълим тўғрисида»ги қолуни ҳамда «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури» да белгилаб берилганидек, Ўзбекистон мактабларида таълим ўқувчиларнинг она тилида олиб борилади. Барча М.ларда ўқувчи ва талабалар учун узлуксиз тарзда таълимнинг қуйи босқичидан юқори босқичига ўтиш таъминланган. Бошланғич ва ўрта М.ларда таълимнинг асосий шакли — дарс, ўрта махсус ва касб-ҳунар, ҳамда олий мактабларда — лекция.
Илк М.лар қад. Шарқ мамлакатлари (Хитой, Бобил, Миср ва б.)да пайдо бўлган; бу мамлакатлардаги ибодатхоналарда коҳинлар ва котиблар М.лари бўлган. Европада дастлабки М.лар тахминан мил. ав. 6-а.да Юнонистонда, мил. ав. 4-а.да Қад. Римда вужудга келган.
Ўрта Осиёда бошланғич таълим берадиган М. мактабхона деб номланган. Ўрта Осиёда М.лар типидан яна Мадраса, қорихонанк кўрсатиш мумкин. Мадраса ўрта ва олий типдаги М. ҳисобланган; қорихонада Қуръонни тиловат қилиш ўрганилган.
Туркистондаги рус аҳоли маҳаллий аҳолига нисбатан М.лар б-н яхши таъминланган. 1876 й.дан гимназия, реал М., муаллимлар семинарияси ва б. хил М.лар очилган. Рус М.ларининг айримларида маҳаллий миллат болалари ҳам ўқиган. 19-а. охирларида маҳаллий миллат болалари учун рус-тузем мактаблари ташкил этила бошлади. Бу М.лар, асосан, чоризмнинг мустамлакачилик сиёсатига хизмат қилган бўлсада, ўлкада илғор ўқиш усулларининг ёйилишида маълум роль ўйнади. Совет тузуми даврида М.лардаги таълим жараёнининг ўзи ва ўқитиш услубиятидаги ҳар хил камчиликлар оқибатида билим беришда юзага келган нодемократик ҳамда жамият учун зарарли муҳит шунга олиб келдики, ўқувчиларда мустақил фикрлаш ривожланмай қолди.
Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгач, мактабларнинг моддий техника базасини ривожлантириш, уларни илмий методик жиҳатдан таъминлаш соҳасида бир қатор ишлар амалга оширилди. Ўзбекистонда М. ишлари юксак суръатлар б-н ривожланмоқда. Мамлакатда 9672 умумий ўрта таълим мактаби (6 млн. дан ортиқ ўқувчи), 224 ўрта махсус ва касб-ҳунар ўқув юрти (223 минг ўкувчи), 61 олий ўқув юрти (125,5 минг талаба) мавжуд (2002). Яна қ. Халқ таълими, Бошланғич мактаб, Умумий ўрта таълим мактаби, Академик лицей, Касб-ҳунар коллежи, Олий ўқув юртлари;
2) фан, адабиёт, санъат, ижтимоийсиёсий ҳаёт ва ш.к.да ўзига хос хусусиятларга эга бўлган йўналиш, оқим (мас, геолог олим Ҳабиб Абдуллаев мактаби ва ҳ.к.).
М. атамаси, шунингдек, рангтасвир, ҳайкалтарошликка, ўзига хослиги аниқ ифодаланган шаҳар ёки маълум вило-ят меъморлигига, у ёки бу даражада аник, услубий ва тарихий чегараларига эга бўлган бутун бир мамлакатнинг миллий санъатига нисбатан ҳам қўлланади (мас, Ҳирот миниатюра мактаби).
Роҳатой Сафарова, Лайло Шермаматова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.