Xalq ijodi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 25–32-b. — ziyouz.com
Xalq ijodi — xalq ommasining badiiy, ijodiy-amaliy va havaskorlik faoliyati; an'anaviy moddiy va nomoddiy madaniyatning xalq oğzaki badiiy ijodi (folklor), xalq musiqasi (musiqa folklori), xalq teatri (tomoşa san'ati), xalq öyinlari (raqs), qöğirçoqbozlik, dor va yoğoç oyoq öyinlari (xalq sirki), xalq tasviriy va amaliy bezak san'ati hamda texnikaviy va badiiy havaskorlik kabi ijodiyot turlari. Yaratilişi va ijodiy jarayonida köpçilikning iştiroki bölgan X.i. ning turlari xalq turmuş tarzi, yaşaş şaroitlari, ijtimoiy mehnat darajasiga moye ravişda şakllanyb, avloddanavlodga, ustozdan şogirdga ötib, doimiy ravişda mukammallaşib, sayqallaşib, tobora an'anaviylaşib borgan va nihoyat, kasbiylik (professionallik) xususiyatiga ega bölgan, jonli ijro şaroitlari va kundalik amaliyotda bizgaça yetib kelgan. Şuningdek, X.i.ning bir qator qad. namunalari yozma manbalarda, tarixçi va yozuvçilarning asarlarida, qoyatoşlarda (Sarmişsoy, Zarautsoy rasmlari kabi), arxeologiya va arxitektura yodgorliklarida, uyrözğor buyumlarida saklanib kelgan.
X.i. namunalarida xalqning turmuş tarzi, ijtimoiy va maişiy hayoti, mehnat faoliyati, tabiat va jamiyatga qaraşlari, e'tiqodi va diniy tasavvurlari, inson va olamga nisbatan histuyğulari, badiiy olami, bilim darajasi, baxtli va adolatli zamon haqidagi öyfikrlari öz ifodasini topgan. X.i. qadimdan rivojlanib kelgan (q. Ibtidoiy san'at). Jamiyat taraqqiyoti va mehnat taqsimotining kuçaya borişi bilan X.i. janrlariga nisbatan ayrim iste'dodli şaxslarning ixtisoslaşuvi oşa borgan. Şu tariqa baxşilar, masxarabozlar, qiziqçilar, qöğirçoqbozlar, raqqoslar, maşşoklar, naqqoşlar, kulollar, öymakorlar, kaştadözlar va h.k. san'ati yuzaga kelgan, korfarmon va işboşilar paydo bölgan. Ammo uning yaratilişi va özlaştirilişida köpçilikning iştiroki, har bir ijro yoki amaliyot qadimdan qaror topgan mustahkam an'analar doirasida voqe bölişi saqlanib kelgan. Har qanday badiha, ijodiy xattiharakat, yangilik barqaror an'analar va ustozşogird munosabatlari doirasida röy bergan. Bir tomondan, an'analarning özi rivojlana borgan, ikkinçi tomondan, har bir ijro yoki amaliyot davomida özgartirişlar, yangiliklar kiritilgan, yangi asarlar, variantlar yuzaga kelgan. Qay birlari unutilib, ijro va amaliyotdan tuşib qolgan.
X.i. professional san'atning yuzaga kelişi va rivojida katta örin tutadi. Öz navbatida, professional san'at ham X.i. rivojiga ta'sir körsatib, uni boyitib kelmoqda. Jamiyatda X.i. namunalarini saqlaş va rivojlantiriş, yöqolganlarini tiklaş ehtiyoji özining estetik talablarini qondiriş, yaxşi yaşaş va hayotini mukammallaştirişga bölgan intilişidan kelib çiqqan. Bugungi kunda X.i.ni saqlaş va rivojlantiriş uçun katta imkoniyat va şaroitlar yaratilgan. Umumdavlat miqyosidagi muzeylar va qörikxonalarning işlayotganligi, X.i. namunalarining ilmiy örganilişi va naşr etilayotganligi, köplab folkloretnografik ansambllarning mavjudligi, badiiy havaskorlikni yuksaltirişga qaratilgan tadbirlarning amalga oşirilayotganligi buning tasdiğidir.
Xalq oğzaki badiiy ijodi (folklor). Inson nutqi şakllanişi bilan xalq oğzaki badiiy ixodining qad. tur va janrlari ham qorişiq holda yuzaga kela boşladi. Kişilik badiiy tafakkurining turli şakllarini öz içiga olgan bu sinkretik ijod namunalari ibtidoiy inson maişati va faoliyatining barça jihatlari bilan mahkam boğlangan bölib, qad. odamlarning diniye'tiqodiy va mifologik qaraşlarini, boşlanğiç ilmiy (empirik) bilimlarini, tabiat va jamiyat haqidagi tasavvurlarini aks ettirgan. Biroqqad. folklorning bunday namunalari bizgaça yetib kelmagan, balki ularning izlari va ayrim qismlari xalqning yaşaş va turmuş tarzi bilan boğliq turlituman tasavvur va qaraşlarida, xalq urfodatlari, udumlari, marosimlari, bayramlari tarkibida, ba'zi bir yozma manbalarda, keyingi davrlarda yozib olingan folklor asarlarida qoldiq holidagina saqlanib qolgan. Yozuvning yuzaga kelişi natijasida xalq oğzaki badiiy ijodi bilan tarixan boğliq adabiyot xam paydo böldi. Badiiy matnning ayrim ijodiy (yozuvçi, şoir, dramaturg) faoliyat bilan boğlanişi, muayyan ijodiy harakat sifatida yozuv bilan mustahkamlanişi adabiyotning asosiy xususiyati bölib, insoniyat badiiy tafakkuri taraqqiyotidagi öziga xos buriliş nuqtasidir. Adabiyot özining taraqqiyoti davomida folklordan barça estetik tuşunçalar va badiiy şakllarni olganligiga qaramay, öziga xos badiyat qonuniyatlari asosida mustaqil ravişda rivojlana bordi. Söz san'atining mustaqil turi sifatida folklor ham u bilan birgalikda yonmayon yaşab keldi. Çunki kişilik jamiyatining umumiy estetik talabi va ehtiyoji uzoq yillar davomida faqat adabiyot bilan emas, balki folklor bilan ham mustaxkam boğliq böldi. Söz san'ati bu 2 turining mustaqil rivoji, adabiyot va folklor asarlari yaratilgan ijtimoiy muhitdagi farkdar, ijodiy jarayonning xilmaxilligi ularning özlariga xos spetsifik xususiyatlarini yanada kuçaytirdi. Natijada adabiyot va folklor özlariga xos muayyan estetik tizim, janrlar tarkibi, badiiy xususiyatlarga ega bölgan söz san'atining mustaqil 2 turi — oğzaki va yozma turi sifatida rivojlanişda davom etdi.
Yaratuvçilik va ijroçilik jarayonining oğzakiligi va unda köpçilikning iştirok etişi (jamoaviylik) xalq oğzaki badiiy ijodining asosiy xususiyatidir. Uning an'anaviylik, özgaruvçanlik, variantlik, ommaviylik, anonimlik (muallifining noma'lumligi) kabi köpdanköp belgilari folklorga xos ijodiy jarayonning ana şu boş xususiyati doirasida namoyon böladi. Folklor namunalari oğzaki yaratilib, ajdodlar va avlodlar aloqadorligida oğzaki tarqalar hamda ommaviy repertuardan keng urin olar ekan, bunda badiiy şakllarning barkarorligi (turğunligi), matndan matnga ötuvçi umumiy örinlarning qat'iylaşganligi, öxşaş sayyor syujetlarning köpligi imkoniyat yaratadi. Har bir ijodkor (kdyta ijod) va ijroda an'anaviy asardagi nimalardir özgaradi, nimalardir avvalgisidan boşqaçaroq talqin etiladi, nimalardir qöşiladi yoki tuşib krladi. Bunday özgaruvçanlik ijtimoiy muhit, maişiy şaroit, eşituvçilar talabi va ijroçi (ijodkor) salohiyatiga boğliq. Lekin har qanday özgariş, ijro davomidagi qayta ijod asrlar davomida kagiylaşgan puxta an'analar doirasida sodir böladi. Demak, jonli oğzaki an'ana doirasidagi badihagöylik folklor asarlarining köp variantlarida tarqalişiga olib keladi.
Xalq oğzaki badiiy ijodining deyarli barça janrlari turlituman ijroçi va ijodkorlar faoliyati bilan boğliq. Iste'dodli ijodkorlar folklor namunalarini saqlab qoliş va keng ommalaştiriş bilan birga oğzaki an'analar doirasida uni yanada mukammallaştiradilar, ba'zan yangilarini ham yarata oladilar. Biroq bunda barkarorlaşgan va qat'iylaşgan jamoaviylik an'analari yetakçilik qiladi. Ayrim janrlar (mas, topişmoq, maqol kabi) ommaviy xarakterga ega bölsa, ya'ni ularning namunalaridan har bir kişi ozmiköpmi ayta olsa, boşqalarining (mas, doston, oğzaki drama singari) ijrosi muayyan tayyorgarlikni talab qilgan. Şu tariqa xalq oğzaki badiiy ijodi namunalarini yaratiş va ijro etişda öziga xos kasbiy ijodkorlik yuzaga kelgan. Özbek folklorida ijodkor va ijroçilarning kasbiylaşuvi nihoyatda rivojlangan. Baxşilar, ertakçilar, askiyabozlar, qiziqçilar, dorbozlar ijroçiligi professional san'at bölib, uni egallaş uçun bölğuvçi ijodkor maxsus tayyorgarlik körişi va muayyan ustozdan ta'lim olişi zarur bölgan.
Afsona, rivoyat, lof, latifa, maqol, topişmoq, ertak, doston, qöşiq, assiya, oğzaki drama va b.lar xalq oğzaki badiiy ijodining asosiy janrlari bölib, ular söz san'ati namunalari böliş bilan birga muayyan ijtimoiymaişiy funksiyalarni ham ado etadilar. Mas, höp mayda, höşhöş, tureyturey, çureyçurey kabi qöşiq turlari mehnat jarayonlariga aloqador bölsa, yoryor, ölan, lapar, kelin salom, yiğiyöqlov, badik, suyet xotin singarilar har xil marosimlar bilan boğliqdir. Folklor janrlari ğoyaviybadiiy xususiyatlari bilan emas, balki ijro usullari (yakka ijroçilik, jamoaviy ijroçilik, sozli, sozeiz kabi) jihatidan ham bir-birlaridan farq qiladilar. Ularning biri kuylaş uçun, ikkinçisi aytib beriş, hikoya qiliş uçun, boşqasi körsatiş, namoyiş etiş uçun yoki ham kuylaş, ham öynaş, ham aytiş uçun möljallangan böladi. Folklor janrlari qançalik xilmaxil, ba'zan öta funksionallaşgan va qat'iy vazifador bölişiga qaramay, ular yaxlit badiiy tizimni taşkil etadi.
Folklor janrlari ijtimoiyiktisodiy taraqqiyot bilan uzviy boğliq. Xalq hayotidagi tarixiy özgarişlarga köra, ular ham özgara borgan. Qay bir janrlar yoki namunalar butunlay yöqolgan, yangilari yuzaga kelgan. Şuning uçun ham ularda köp qatlamlilik mavjud bölib, uzoq ijro davomida bir neça davrlar öz izini qoldirgan. Janrlarning bosqiçli taraqkiyoti va tarixiytipologik nuktai nazardan qaraganda, eng kdd. davrlarda köpçilik xalklarda miflar, uruğ va qabilalar haqidagi afsona va rivoyatlar, topişmoq va maqollar, olqiş va qarğişlar, mavsummarosim folklori namunalari, mehnat qöşikdari keng tarqalgan. Keyingi davrlarda esa, ertaklar, eposning arxaik şakllari yuzaga kelgan. Patriarxaluruğçilik munosabatlarining yemirilişi va ilk davlatlarning şakllanişi davrida qaxramonlik dostonlari yaratilgan. Keyinroq romanik epos, lirik va tarixiy qöşiqlar, oğzaki drama, latifa va loflar paydo bölgan.
Xalq oğzaki badiiy ijodi milliy madaniyatning tarkibiy qismi sifatida juda katta ijtimoiy qiymatga ega. U xalqning tarixi, maişati, urfodatlari, dunyoqaraşi, ijtimoiy munosabatlari, orzuumidlari haqida keng bilim beradi. Unda xalq badiiy didi, voqelikka nisbatan xalqona estetik munosabat ifodalangan. Estetik sezgilar rivojida, gözallikni, badiiy söz qadri va qimmatini, ona tili boyliklarini his qilişda uning ahamiyati beqiyosdir. Folklor professional san'at turlari — adabiyot, teatr, musiqa, kino va b. taraqqiyotida muhim rol öynadi.
Xalq musiqasi (musiqiy folklor) — oğzaki an'anadagi musiqa turi. Ibtidoiy san'atda paydo bölgan öyin usullari, jodu aytimlari, tovuşli signallardan tortib xalq aşula va çolğu kuylargaça kabi şakllardan iborat. Boşqa musiqa turlaridan, asosan, turmuş jarayoni (urfodat, marosim, bayram va b.)ga bevosita boğlanganligi bilan ajralib turadi. Aksariyat musiqiy folklor namunalari sof estetik hodisalar ma'nosida emas, kundalik hayot (maişiy, mehnat, marosim va b.) vazifalarini bajaradigan badiiy şakllar sifatida qaror topadi. Köpgina xalq musiqasi namunalari sinkretik şakllar bölib, bularda kuyohanglar söz (köşiq, terma, lapar), raqs (öyinraqs kuylari), tomoşa (musiqiy tomoşa) bilan uyğunlaşgan holda yuzaga keladi. Muayyan badiiy an'ana va şakl (mas, ohang) andozalariga asoslangan xalq musiqa namunalari turli davr va şaroitda (mas, tinglovçilar yoki ijroçilar tarkibi, ijro etiş vaqgi, joyi va muhitiga qarab) özgaradi. Şuning uçun har bir musiqiy folklor namunasining bir neça varianti mavjud böladi. Xalq musiqasida mintaqaviy, milliy va mahalliy uslublar ajratiladi (mas, özbek xalq musiqasida Buxoro— Samarkand musiqa uslubi, Surxondaryo— Qaşqadaryo musika uslubi va b.).
Musiqiy folklor namunalari badiiy mazmun jihatidan epik (terma, musiqiy ertak, maddohlik, qissaxonlik, afsona kuylari kabi), dramatik (musiqiy tomoşa va b.) va lirik (qöşiq, lapar, yalla, madhiya va b.) turlarga, ijro etiş şaroitiga qarab — maişiy, marosim qöşiqlari, mehnat qöşiqlari va b. turlarga ajratiladi. Xalq musiqasi namunalari xalq (omma) badiiy ongining mahsuli sifatida hayot keçirib, yakka holda havaskor xonanda (guyanda, xalfa va b.), sozanda (dömbrakaş, dutorçi kabi) tomonidan, şuningdek, ansambl yoki jamoaviy tarzda ijro etiladi. Xalq musiqasi milliy musiqa uslubining asosi, bastakor va kompozitorlar ijodi, ommabop musiqaning muhim manbaidir (q. Xalq kuylarini qayta işlaş). Musiqiy folklor, öz navbatida, professional musiqa san'ati bilan özaro çambarças aloqada rivojlanadi. Hoz. davrda xalq musiqa namunalarining qadimiy va özgartirilgani, şuningdek, ular asosida yangidan yaratilganlari mavjud.
Xalq musiqa çolğu asboblari xilmaxil. Ular bir xalqqa (mas, qirğizlarda kömuz, ukrainlarda bandura) yoki asriy tarixiymadaniy aloqadagi turli xalqlarga (mas, uzbek, tojik, uyğur, turkman, qoraqalpoqlarda dutor va b.) mansub bölişi mumkin. Xalq musiqasi namunalarini ijro etiş muhiti va b. xususiyatlarini yozib oliş bilan musiqiy etnografiya, tadqiq etiş bilan musiqiy folkloristika (etnomusiqaşunoslik) şuğullanadi.
Xalq teatri — xalq oğzaki ijodi bilan boğliq san'at turi. Ilk körinişlari ov öyinlari, dehqonçilik va çorvaçilik b-n boğliq qad. marosim hamda bayramlarda paydo bölib, taraqqiy etgan, xalq san'ati darajasiga kötarilgan. Dastlabki davrlarda xalq teatrida söz va öyin bilan bir qatorda qöşiq, raqs, nayrangbozlik va b. aralaş bölgan. Keyinçalik ja. . miyat taraqqiyoti davomida xalq teatri mustaqil ijodiy soha sifatida ajralib çiqqan. Jahon xalqdari xalq teatrida jonli aktyorlar teatri va qöğirçoq teatri mavjud. Xalq qöğirçoq teatri qöğirçoqlarning körinişi, ularni öynatiş usuliga köra xilmaxil. Ularda köproq ertak, afsona va b. sahnalaştiriladi. Xalq teatri töla ma'noda professional bölmasada, qatnaşçilari malakali, iste'dodli kişilardir. Mas, Qad. Rimda mimlar, Ğarbiy Yevropada şpilmanlar, jonglyorlar, Rossiyada skomoroxlar, Örta Osiyoda masxarabozlar, şuningdek, turli mamlakatlardagi qöğirçoqbozlar va b. Xalq teatri aktyorlari yolğiz yoki tödalarga uyuşib, şaharmaşahar va qişloqmaqişloq yurib, töy, sayil va bayramlarda, köpinça oçiq maydonlarda tomoşa körsatişgan. Ular repertuaridan xalq oğzaki ijodiga asoslangan tomoşalar, keyinçalik turli adabiy asarlarning xalq teatriga moslaştirilgan variantlari örin olgan.
Kiyim va jihozlar, harakat va holatlardagi yaqqol şartlilik xalq teatri uçun (umuman, folklor san'ati uçun ham) xos xususiyatlardan. Xalq teatrida aktyorlar öyin davomida tomoşabinlar bilan bevosita muloqotda böladi. Xalq teatrining, odatda, na sahnasi, na dekoratsiyasi bölgan. Unda diqqat, asosan, tomoşa qahramoni xarakterini oçişga emas, balki vaziyat, holatlarning kulgili va fojiaviy çiqişiga qaratilgan. Xalq dramasida ikki — dramatik (qahramonlik yoki romantik) va komik personaj mavjud. Dramatik personajlarga, asosan, dabdabali muomala uslubi, komik qahramonlarga esa xazil va hajviy usullar, söz öyini xosdir.
Xalq teatri negizida muayyan ijodiy an'analarga asoslangan professional teatrlar maydonga kelgan. Şarqda an'anaviy teatr xalq oğzaki ijodi, raqsi va pantomimaga tayangan. Mas, Hindistonda katxakali, Yaponiyada gigaku va No, Indoneziyada vayang—topeng, vayang—orang va b., Xitoyda szatszyuy, çuansi va b., Örta Osiyoda masxara va mukallid va b. Xalq teatrining öziga xos badiiy va ijro usullari ayrim zamonaviy teatr aktyorlari ijodiga zamin bölgan.
Xalq raqsining qad. namunalari kişilarning hayvonot va tabiat olamini kuzatişlarini aks etgirgan. Ovçilik, çorvaçilik bilan şuğullanuvçi xalqdarning raqslari yovvoyi va uy hayvonlari, quşlarning xattiharakatlari, qiliqlariga taqlidan yaratilgan: pomirça «Burgut», «Tulki», turkmança (laylak harakatlarini ifodalovçi) «Ximmil», xorazmça «Çağaloq» («Baliq quş»), «Törğay», yoqutça «Ayiq», Şim. Afrikadagi «Tuya», Amerika hamda Markaziy va Jan. Afrikada ommalaşgan «Ovçilar» raqslari va b. Q.x. mehnati bilan boğliqraqslarda turli mehnat jarayonlari badiiy ifodasini topgan. Mas, latişça örimçilar, gutsulça ötin yoruvçilar, belorusça ziğirkorlar, özbekça «Pilla» raqslari va h.k. Hunarmandçilik va b. mehnat turlari yuzaga kelişi bilan yangi xalq raqslari paydo bölgan: ukrainça bondar, karelça töquvçilar, özbekça çevarlar raqsi va b. Xalq raqslarining köpligi marosim va ibodatlar bilan boğliq bölgan. Kişilar raqsning sehrli kuçiga işonib, öyinraqslar bilan ajdodlar ruhiga, tangrilarga siğinişgan, yomon jinlarni haydaşgan va h.k. Xalq raqsi orasida jangovarlik va bahodirlikni uluğlovçi raqslar ham köp uçraydi (gruzinça xorumi, özbekça qiliç va tayoq bilan öynaladigan raqslar va b.). Har bir xalqsa öz raqs an'analari mavjud. Ğarbiy Yevropa xalqlarining raqslari aksar oyoq harakatlariga asoslanadi. Örta Osiyo va b. Şarq mamlakatlarida diqqat köpinça qöl va tana harakatiga qaratilgan. Xalq raqsi negizida Yevropada sa^na raqsi, Şarqda (jumladan, Özbekistonda) mumtoz raks yuzaga kelgan. Hozirda xalq sahna raqsi ansambllari deyarli barça mamlakatlarda faoliyat körsatmoqda. Özbekistonda qad. ommaviy (Beşqarsak kabi) öyinraqslari bilan birga yakka xalq raqslari ham keng örin olgan (q. Yalla, Xalfa, Mavrigi). 1920-y. lardan boşlab Aşula va raqs ansamblinint havaskor va professional jamoalari faoliyat körsatmoqda.
Xalq sirkining kelib çiqişi qad. marosim, öyin va maişiy hayot bilan boğliq. Mas, Xitoy hunarmandlari töqilgan arqonning mustahkamligini körsatiş maqsadida uni tortib, ustidan yugurgan. Şu tarzda dorbozlik san'ati yuzaga kelgan. Akrobatika dastlab ibodat marosimlari bilan boğliq edi. Professional akrobat, ekvilibrist, jonglyorlar Yunonistonda, Qad. Rimda, Xitoy, Vizantiyada ma'lum bölgan. Örta asrlarda sayyoh artistlar şahar va qişloq maydonlarida çiqişlar qilib, akrobatika nomerlarini namoyiş qilgan.
Tarixiy manbalarga köra, Özbekiston hududida qad. zamonlardan xilmaxil sirk tomoşalari keng tarqalgan. Xalq bayram va sayillarida, bozor maydonlarida va töybazmlarda xonanda, sozanda, qiziqçi va masxarabozlar bilan bir qatorda sirk artistlari ham tomoşa körsatişgan. Xalq sirki janrlari boy, rangbarangligi va öziga xosligi bilan ajralib turadi. Xususan, dorbozlik, simbozlik, yoğoçoyoq, yoğoçot, nayrangbozlik, besuyak va muallakçilik, jonglyorlik, hayvon öynatiş kabi an'anaviy sirk turlari keng rivoj topgan.
20-a.ning 2-yarmida xalq sirki sohasida Usmonjon Nişonboyev, Madaminjon Yusupov, Kimsan Nazaraliyev (Andijon), Ergaş va Hokimjon Parpiyevlar (Asaka), Loçin Usmonov (Farğona), Qosim Abdullayev (Buxoro), Qadam Jabborov (Xiva), Jöraxöja Norxöjayev (Namangan) va b. samarali ijod qiddilar. Hoz. Özbekistonda 20 dan ortiq oilaviy sirk guruxlari faoliyat körsatib kelmoqda. Mustaqillik yillarida Yunusali Ğoziyev (Andijon), Tölqin Boltaboyev (Parkent), Ahmad Murodov (Qöqon), Ahmad Nabiyev (Fargona), Tursunali Mamajonov (Fargona), Bahrom Jabborov (Xiva), Abdimurod Ergaşev (Samarkand), Sa'dulla Mamadaliyev (Qaşqa d ar yo ) , Anvar Möydinov (Guliston) va b. rahbarligidagi xalq sirki jamoalarining ijroçilik mahorati sezilarli darajada oşib, repertuari an'anaviy sirkning turli janrlari bilan boyib kelmoqda. Xalq sirki jamoalari barça köriktanlovlarda qatnaşib keladi. Köpgina xalq sirki jamoalari çet el gastrollarida bölib qaytmoqdalar.
Özbekistonda xalq ijodining turli yönalişlarini rivojlantiriş, tarğib etiş, xalq ijodi sohasida turli köriktanlov, festival va ommaviy bayramlarni taşkil etiş bilan Respublika xalq ijodiyoti va madaniyma'rifiy işlar ilmiymetodik markazi şuğullanadi. Şu jumladan, Özbekistonda muntazam ravişda fol'kloretnografik jamoalari, askiyaçi va qiziqçilar, töymarosim qöşiqlari ijroçilarining Respublika köriktanlovlari, milliy dorbozlar, an'anaviy sirk san'ati va havaskor qöğirçoq teatrlarining Respublika körikfestivallari, «Boysun bahori» xalqaro oçiq folklor festivali va b. ötkaziladi.
Xalq me'morligi insonning özini taşqi muhitdan muhofaza qiliş, öziga yaşaş uçun qulay şaroit yaratiş yölida qilgan izlanişlari natijasida yuzaga kelgan. Ibtidoiy davrdan boşlab odamlar yaşab turgan joyning iklim şaroiti, landşaftini inobatga olgan holda boşpana kurgan. Qurilgan uylarda imorat tarhining qulayligi, konstruktiv asoslarining mustahkamligi, mahalliy xom aşyolardan keng foydalaniş yöllari, imoratning tabiat injiqliklariga bardoşligi takomillaşib borgan. Inson tafakkurining boy olami unda imoratning estetik jihatdan bezaş orzuhavasini ham uyğotadi. U xonalardan ayrimlarini rangbarang naqşlar bilan bezay boşlaydi.
Sinfiy jamiyat şakllangaç, mehnat taqsimoti natijasida imorat quriş, uni bezaş bilan boğliq aloxida sohalar yuzaga kelgan (gançkorlik, natssoşlş, yoğoç öymakorligi, toş öymakorligi). Bu sohalarni egallagan xalq ustalari, me'morlari asrlar davomida sinovdan ötgan tarh, tarz va konstruktiv asoslardan foydalanib kelgan. Natijada xalq me'moriy an'analari yuzaga kelgan, ayrim imoratlar san'at durdonasiga aylangan. Xalq me'morligi insonning nafaqat ijtimoiymaişiy va ma'naviy talablarini qondiriş, balki uning hayot xavfsizligini ham ta'minlab kelgan. Şuning uçun har bir ölka, viloyat, şahar, toğ vohasi xalq me'morligi tarh, tarz, kompozitsiya jihatidan bir-biridan farq qiladigan an'analarga ega. X.m. an'analari 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida qurilib, hozirgaça saqlanib kelgan turar lsoylarda yaqqol yeyeziladi.
Jumladan, Buxoro uylari ikkiuç (darun—içkari, berun — taşqari va xöjalik) hovlidan taşkil topgan. Asosiy yaşaş xonalari yozgi va qişkiga bölinadi. Yozgi xonalar oldida baland ayvon bölişi odat bölgan. Hovli kompozitsiyasi bir-biriga mutanosib joylaştirilgan baland ayvon va ayvonçalar hamda ularning xuşbiçim ustunlari bilan boyitilgan. Xona kompozitsiyasida şohnişin — mehmon ötiradigan bölinma did bilan bezatilgan. Boy xonadonlarda mexmonxonalar yon devorlari poddan şiftgaça kötarilgan tokçalarga ega bölgan. Ularning yuqori qismi ravoq şaklida bölib kosasimon şarafalş) bilan bezatilgan. Tekis yuzali devorlar ham zanjira — rutalar bilan bölinmalarga taqsimlangan. Ular içiga nihollari hamma tomonga yoyilgan, gullari qiyğos oçilgan rangbarang guldastalar işlangan.
Samarqand turar joylari ham darun va berun (içki va taşqi) hovlilardan taşkil topgan. Samarqandda ikkinçi qavatdagi ayvonlar köçaga qaratilgan holda ham uçraydi. Xona ayvon yoki dahliz bilan «G» harfi şaklida, uzunasiga, yonmayon tarhda birlaşib, turli boy mujassamotlar taşkil qilgan. Mehmonxona köproq taşqi hovlida bölib, boy badiiy bezakka ega bölgan. Xona töridagi devor uç bölinmaga ajralib, köpinça örtada tokçaband, ikki yonida örinkörpa uçun taxmon joylaştirilgan. Xona yon devorlarida kattakatta tokçalar toq sonda örnatilgan. Hovliga qaragan devorda xona kattaligiga qarab ikki yoki uçta darça nazarda tutilgan. Ular serhaşam öymakori bağdodi eşiklar bilan hovli tomondan tösib qöyilgan. Darçalar oraliğida kattakatta tokça bölinmalari mavjud. Xona şifti köpinça kabza uslubida bölib, vassa va tösinlar rangbarang ösimliksimon naqşlar bilan tödsirilgan. Xiva turar joylarida hovli kiçikroq bölib, asosiy qismi katta (ulu) ayvon va kiçik (ters) ayvon bilan yopilgan. Ayvonlardagi katta va kiçik öymakor yoğoç ustunlar mayda naqşlar bilan bezatilgan, marmar kursilarga örnatilgan. Xona havosi almaşuvini ta'minlaş uçun ulu ayvon xonadan ança baland qilib qurilgan. Katta ayvon özining joylaşişi, öymakor baland ustunlari bilan hovli kompozitsiyasini bezab turadi. Xiva uylarida xona devorining yuqori qismiga devor yuzasidan börtib çiqqan tokçalar bir çiziqda joylaştirilgan. Ular yuzasi nafis ravoqçalarga ega. Farğona turar joylari özining simmetrik tarhi va tarzi bilan ajralib turadi. Bu yerda ikki xona örtasida dahliz joylaştirilgan, ular köpinça hovli tomondan uzun ayvon bilan birlaştirilgan böladi. Mexmonxona özining serhaşam bezagi bilan qolgan xonalardan farq qiladi. Dahlizda turli tuzilişdagi bezakli möri örnatilgan.
Toşkent turar joy me'morligida ham taşqi hovli uylari ikki qavatli qurilgan. Ikkinçi qavat markazida şiypon nazarda tutilgan. Şiypon yonidagi xonalar uçun usti berk, atrofi oçiq hovli vazifasini bajargan. Toşkent xalq turar joy me'morligida dahdiz yoki ayvon bir xona bilan yonmayon yoki ikki xona oraliğida, ikki yoki uç xona burçagida böladi. Bu yerda qaşqarça ayvon keng qöllangan. Mehmonxona köpinça taşqi hovlining ikkinçi qavatida bölgan. Interyeri özining içki haşamatli bezagi bilan qolgan xonalardan ajralib turgan. Xona töridagi devor köp hollarda uç bölinmadan taşkil topgan. Ulardan örtadagi yoki ikki çetidagisi taxmon bölişi mumkin. Xona yon devorlaridagi bitta yoki ikkita bölinma mayda tokçaband qilingan, qolgan bölinmalari kattakatta tokçalarni taşkil qiladi. Tokçalar içiga binafşa va puşti rangda guldastalar işlangan.
Özbekiston şahar va qişloq xalq me'morligida imorat devorlari guvala, paxsa va yogoçli sinçdan quriladi. Yakkasinçli va qöşsinçli devorlar şahar xalq turarjoy me'morligida keng qöllanadi. Köşsinçli devor mustahkam bölib, uning mağzida taxmon va tokçalar örnatilgan. Xonada tokçali devorlarşşg soni qöşsinçli devor soni bilan belgilanadi. Şuning uçun Samarkand uylari xonalarida ikki devor, Buxoroda — bir yoki ikki, Fargona va Toşxentda tört devor qöşsinçli böladi. Tokçalar xöjalik buyumlarni saqlaş, taxmonlar körpatöşak va sandiqlarni joylaştiriş imkonini beradi. Ular oppoq ganç hoşiyali bölib, mayda nafis naqşlar va ular zamiridagi kizil, kök, sariq ranglar xonaga öziga xos gözallik bağişlagan.
Özbekiston toğ hududidagi turar joylari ham öziga xos me'moriy an'analarga ega. Toğning qiya yon bağrida joylaşgan qişloqlar panoramasi uzoqsan köp qavatli yaxlit kompozitsiyali uyga öxşab ketadi. Uylarning tuzilişi, loyihasi köproq öşa joy tabiiy iqlim şaroitiga va landşaftiga boğliq hodda şakllangan. Şu sababli har bir viloyat toğ vohasi va daralarda qurilgan uylar mujassamotini bir neça turga böliş mumkin.
Jumladan, Nurota toğ qişloqlari xalq me'morligida pillapoya tuzilişidagi yoki ustmaust qurilgan ikki qavatli uylar, kam nişab maydonda bir qavatli qurilgan uylar asosiy örin tutadi. Qaşqadaryo toğ turar joy binolarida sovuq obhavosidan himoyalaniş maqsadida yaşaş xonalari, asosan, ayvon (ba'zida ikki, uç yoki hamma tomoni berk bölgan peşayvon) atrofida joylaşgan. Ikkinçi qavatda uç tomoni xona bilan öralgan kiçik hovliçalar taşkil etilgan. Surxondaryo toğ uylari köpinça çözinçoq şaklda qurilgan, odd tomonidan uzun ayvonga ega böladi. Birinçi qavat tomi ikkinçi qavat uçun hovli vazifasini ötaydi. Qaşqadaryo va Surxondaryo toğ xalq me'morligida qişki xona kiriş eşigi yonidagi devor oldi yana bir devor bilan tösilgan. Ikki devor oraliğida öçoq nazarda tutilgan. Farğona, Toşkent viloyati toğli hududlarida ham öziga xos xalq me'morligi an'analari rivoj topgan, jumladan, uylar tarxdsa tomonlari teng katta xonalar köp uçraydi. Toğ xalq me'morligida quriliş materiali sifatida sinç, paxsa, guvala bilan birga toş devor ham işlatilgan. Yana q. Amaliy san'at.
Ad.: Jirmunskiy V . M ., Zarifov X. T., Uzbekskiy narodniy geroiçeskiy epos, M., 1947; Obi do v T., Dorbozlar qissasi, T., 1963; Qodirov M., Özbek teatri an'analari, T., 1976; Nozilov D., Xalqme'morçiligi, T., 1982; Karomatov F., Özbek xalq musiqa merosi, 1—2kitob, T., 197883; Urolov A., Nozilov A., Töraqulov Ş., Qişloquylari, T., 1988; Özbek folklori oçerklari, 1— 2j.lar, T., 1988—1989; Özbek xalq oğzaki poetik ijodi, T., 1990; Abdullayev R., Obryadovaya muzika Sentralnoy Azii, T., 1994; Ibrohimov O., Özbek xalq musiqa ijodi, T., 1994; Alpomiş, T., 1999; Avdeyeva L., Özbek milliy raqsi tarixidan, T., 2001; Ma'nolar maxzani, T., 2001; Imomov K., Mirzayev T., Sarimsoqov B., Safarov O., Uzbekxalqmaqollari, T., 2002; Karimova R., Özbek raqslari, T., 2003.
Töra Mirzayev, Olimjon Bekov, Ötkir Tohirov, Pölat Toşkanboyev, Dodo Nozilov.
Q.: Amaliy san'at, Ibtidoiy san'at, Mavrigi, Xalfa, Xalfa, Xalq kuylarini qayta işlaş, Yalla
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАЛҚ ИЖОДИ — халқ оммасининг бадиий, ижодий-амалий ва ҳаваскорлик фаолияти; анъанавий моддий ва номоддий маданиятнинг халқ оғзаки бадиий ижоди (фольклор), халқ мусиқаси (мусиқа фольклори), халқ театри (томоша санъати), халқ ўйинлари (рақс), қўғирчоқбозлик, дор ва ёғоч оёқ ўйинлари (халқ цирки), халқ тасвирий ва амалий безак санъати ҳамда техникавий ва бадиий ҳаваскорлик каби ижодиёт турлари. Яратилиши ва ижодий жараёнида кўпчиликнинг иштироки бўлган Х.и. нинг турлари халқ турмуш тарзи, яшаш шароитлари, ижтимоий меҳнат даражасига мое равишда шаклланйб, авлодданавлодга, устоздан шогирдга ўтиб, доимий равишда мукаммаллашиб, сайқаллашиб, тобора анъанавийлашиб борган ва ниҳоят, касбийлик (профессионаллик) хусусиятига эга бўлган, жонли ижро шароитлари ва кундалик амалиётда бизгача етиб келган. Шунингдек, Х.и.нинг бир қатор қад. намуналари ёзма манбаларда, тарихчи ва ёзувчиларнинг асарларида, қоятошларда (Сармишсой, Зараутсой расмлари каби), археология ва архитектура ёдгорликларида, уйрўзғор буюмларида сакланиб келган.
Х.и. намуналарида халқнинг турмуш тарзи, ижтимоий ва маиший ҳаёти, меҳнат фаолияти, табиат ва жамиятга қарашлари, эътиқоди ва диний тасаввурлари, инсон ва оламга нисбатан ҳистуйғулари, бадиий олами, билим даражаси, бахтли ва адолатли замон ҳақидаги ўйфикрлари ўз ифодасини топган. Х.и. қадимдан ривожланиб келган (қ. Ибтидоий санъат). Жамият тараққиёти ва меҳнат тақсимотининг кучая бориши билан Х.и. жанрларига нисбатан айрим истеъдодли шахсларнинг ихтисослашуви оша борган. Шу тариқа бахшилар, масхарабозлар, қизиқчилар, қўғирчоқбозлар, раққослар, машшоклар, наққошлар, кулоллар, ўймакорлар, каштадўзлар ва ҳ.к. санъати юзага келган, корфармон ва ишбошилар пайдо бўлган. Аммо унинг яратилиши ва ўзлаштирилишида кўпчиликнинг иштироки, ҳар бир ижро ёки амалиёт қадимдан қарор топган мустаҳкам анъаналар доирасида воқе бўлиши сақланиб келган. Ҳар қандай бадиҳа, ижодий хаттиҳаракат, янгилик барқарор анъаналар ва устозшогирд муносабатлари доирасида рўй берган. Бир томондан, анъаналарнинг ўзи ривожлана борган, иккинчи томондан, ҳар бир ижро ёки амалиёт давомида ўзгартиришлар, янгиликлар киритилган, янги асарлар, вариантлар юзага келган. Қай бирлари унутилиб, ижро ва амалиётдан тушиб қолган.
Х.и. профессионал санъатнинг юзага келиши ва ривожида катта ўрин тутади. Ўз навбатида, профессионал санъат ҳам Х.и. ривожига таъсир кўрсатиб, уни бойитиб келмоқда. Жамиятда Х.и. намуналарини сақлаш ва ривожлантириш, йўқолганларини тиклаш эҳтиёжи ўзининг эстетик талабларини қондириш, яхши яшаш ва ҳаётини мукаммаллаштиришга бўлган интилишидан келиб чиққан. Бугунги кунда Х.и.ни сақлаш ва ривожлантириш учун катта имконият ва шароитлар яратилган. Умумдавлат миқёсидаги музейлар ва қўрикхоналарнинг ишлаётганлиги, Х.и. намуналарининг илмий ўрганилиши ва нашр этилаётганлиги, кўплаб фольклорэтнографик ансамблларнинг мавжудлиги, бадиий ҳаваскорликни юксалтиришга қаратилган тадбирларнинг амалга оширилаётганлиги бунинг тасдиғидир.
Халқ оғзаки бадиий ижоди (фольклор). Инсон нутқи шаклланиши билан халқ оғзаки бадиий иходининг қад. тур ва жанрлари ҳам қоришиқ ҳолда юзага кела бошлади. Кишилик бадиий тафаккурининг турли шаклларини ўз ичига олган бу синкретик ижод намуналари ибтидоий инсон маишати ва фаолиятининг барча жиҳатлари билан маҳкам боғланган бўлиб, қад. одамларнинг динийэътиқодий ва мифологик қарашларини, бошланғич илмий (эмпирик) билимларини, табиат ва жамият ҳақидаги тасаввурларини акс эттирган. Бироққад. фольклорнинг бундай намуналари бизгача етиб келмаган, балки уларнинг излари ва айрим қисмлари халқнинг яшаш ва турмуш тарзи билан боғлиқ турлитуман тасаввур ва қарашларида, халқ урфодатлари, удумлари, маросимлари, байрамлари таркибида, баъзи бир ёзма манбаларда, кейинги даврларда ёзиб олинган фольклор асарларида қолдиқ ҳолидагина сақланиб қолган. Ёзувнинг юзага келиши натижасида халқ оғзаки бадиий ижоди билан тарихан боғлиқ адабиёт хам пайдо бўлди. Бадиий матннинг айрим ижодий (ёзувчи, шоир, драматург) фаолият билан боғланиши, муайян ижодий ҳаракат сифатида ёзув билан мустаҳкамланиши адабиётнинг асосий хусусияти бўлиб, инсоният бадиий тафаккури тараққиётидаги ўзига хос бурилиш нуқтасидир. Адабиёт ўзининг тараққиёти давомида фольклордан барча эстетик тушунчалар ва бадиий шаклларни олганлигига қарамай, ўзига хос бадият қонуниятлари асосида мустақил равишда ривожлана борди. Сўз санъатининг мустақил тури сифатида фольклор ҳам у билан биргаликда ёнмаён яшаб келди. Чунки кишилик жамиятининг умумий эстетик талаби ва эҳтиёжи узоқ йиллар давомида фақат адабиёт билан эмас, балки фольклор билан ҳам мустахкам боғлиқ бўлди. Сўз санъати бу 2 турининг мустақил ривожи, адабиёт ва фольклор асарлари яратилган ижтимоий муҳитдаги фаркдар, ижодий жараённинг хилмахиллиги уларнинг ўзларига хос специфик хусусиятларини янада кучайтирди. Натижада адабиёт ва фольклор ўзларига хос муайян эстетик тизим, жанрлар таркиби, бадиий хусусиятларга эга бўлган сўз санъатининг мустақил 2 тури — оғзаки ва ёзма тури сифатида ривожланишда давом этди.
Яратувчилик ва ижрочилик жараёнининг оғзакилиги ва унда кўпчиликнинг иштирок этиши (жамоавийлик) халқ оғзаки бадиий ижодининг асосий хусусиятидир. Унинг анъанавийлик, ўзгарувчанлик, вариантлик, оммавийлик, анонимлик (муаллифининг номаълумлиги) каби кўпданкўп белгилари фольклорга хос ижодий жараённинг ана шу бош хусусияти доирасида намоён бўлади. Фольклор намуналари оғзаки яратилиб, аждодлар ва авлодлар алоқадорлигида оғзаки тарқалар ҳамда оммавий репертуардан кенг урин олар экан, бунда бадиий шаклларнинг баркарорлиги (турғунлиги), матндан матнга ўтувчи умумий ўринларнинг қатъийлашганлиги, ўхшаш сайёр сюжетларнинг кўплиги имконият яратади. Ҳар бир ижодкор (кдйта ижод) ва ижрода анъанавий асардаги нималардир ўзгаради, нималардир аввалгисидан бошқачароқ талқин этилади, нималардир қўшилади ёки тушиб крлади. Бундай ўзгарувчанлик ижтимоий муҳит, маиший шароит, эшитувчилар талаби ва ижрочи (ижодкор) салоҳиятига боғлиқ. Лекин ҳар қандай ўзгариш, ижро давомидаги қайта ижод асрлар давомида кагьийлашган пухта анъаналар доирасида содир бўлади. Демак, жонли оғзаки анъана доирасидаги бадиҳагўйлик фольклор асарларининг кўп вариантларида тарқалишига олиб келади.
Халқ оғзаки бадиий ижодининг деярли барча жанрлари турлитуман ижрочи ва ижодкорлар фаолияти билан боғлиқ. Истеъдодли ижодкорлар фольклор намуналарини сақлаб қолиш ва кенг оммалаштириш билан бирга оғзаки анъаналар доирасида уни янада мукаммаллаштирадилар, баъзан янгиларини ҳам ярата оладилар. Бироқ бунда баркарорлашган ва қатъийлашган жамоавийлик анъаналари етакчилик қилади. Айрим жанрлар (мас, топишмоқ, мақол каби) оммавий характерга эга бўлса, яъни уларнинг намуналаридан ҳар бир киши озмикўпми айта олса, бошқаларининг (мас, достон, оғзаки драма сингари) ижроси муайян тайёргарликни талаб қилган. Шу тариқа халқ оғзаки бадиий ижоди намуналарини яратиш ва ижро этишда ўзига хос касбий ижодкорлик юзага келган. Ўзбек фольклорида ижодкор ва ижрочиларнинг касбийлашуви ниҳоятда ривожланган. Бахшилар, эртакчилар, аскиябозлар, қизиқчилар, дорбозлар ижрочилиги профессионал санъат бўлиб, уни эгаллаш учун бўлғувчи ижодкор махсус тайёргарлик кўриши ва муайян устоздан таълим олиши зарур бўлган.
Афсона, ривоят, лоф, латифа, мақол, топишмоқ, эртак, достон, қўшиқ, асция, оғзаки драма ва б.лар халқ оғзаки бадиий ижодининг асосий жанрлари бўлиб, улар сўз санъати намуналари бўлиш билан бирга муайян ижтимоиймаиший функцияларни ҳам адо этадилар. Мас, ҳўп майда, ҳўшҳўш, турейтурей, чурейчурей каби қўшиқ турлари меҳнат жараёнларига алоқадор бўлса, ёрёр, ўлан, лапар, келин салом, йиғийўқлов, бадик, сует хотин сингарилар ҳар хил маросимлар билан боғлиқдир. Фольклор жанрлари ғоявийбадиий хусусиятлари билан эмас, балки ижро усуллари (якка ижрочилик, жамоавий ижрочилик, созли, созеиз каби) жиҳатидан ҳам бир-бирларидан фарқ қиладилар. Уларнинг бири куйлаш учун, иккинчиси айтиб бериш, ҳикоя қилиш учун, бошқаси кўрсатиш, намойиш этиш учун ёки ҳам куйлаш, ҳам ўйнаш, ҳам айтиш учун мўлжалланган бўлади. Фольклор жанрлари қанчалик хилмахил, баъзан ўта функционаллашган ва қатъий вазифадор бўлишига қарамай, улар яхлит бадиий тизимни ташкил этади.
Фольклор жанрлари ижтимоийиктисодий тараққиёт билан узвий боғлиқ. Халқ ҳаётидаги тарихий ўзгаришларга кўра, улар ҳам ўзгара борган. Қай бир жанрлар ёки намуналар бутунлай йўқолган, янгилари юзага келган. Шунинг учун ҳам уларда кўп қатламлилик мавжуд бўлиб, узоқ ижро давомида бир неча даврлар ўз изини қолдирган. Жанрларнинг босқичли тарақкиёти ва тарихийтипологик нуктаи назардан қараганда, энг кдд. даврларда кўпчилик халкларда мифлар, уруғ ва қабилалар ҳақидаги афсона ва ривоятлар, топишмоқ ва мақоллар, олқиш ва қарғишлар, мавсуммаросим фольклори намуналари, меҳнат қўшикдари кенг тарқалган. Кейинги даврларда эса, эртаклар, эпоснинг архаик шакллари юзага келган. Патриархалуруғчилик муносабатларининг емирилиши ва илк давлатларнинг шаклланиши даврида қахрамонлик достонлари яратилган. Кейинроқ романик эпос, лирик ва тарихий қўшиқлар, оғзаки драма, латифа ва лофлар пайдо бўлган.
Халқ оғзаки бадиий ижоди миллий маданиятнинг таркибий қисми сифатида жуда катта ижтимоий қийматга эга. У халқнинг тарихи, маишати, урфодатлари, дунёқараши, ижтимоий муносабатлари, орзуумидлари ҳақида кенг билим беради. Унда халқ бадиий диди, воқеликка нисбатан халқона эстетик муносабат ифодаланган. Эстетик сезгилар ривожида, гўзалликни, бадиий сўз қадри ва қимматини, она тили бойликларини ҳис қилишда унинг аҳамияти беқиёсдир. Фольклор профессионал санъат турлари — адабиёт, театр, мусиқа, кино ва б. тараққиётида муҳим роль ўйнади.
Халқ мусиқаси (мусиқий фольклор) — оғзаки анъанадаги мусиқа тури. Ибтидоий санъатда пайдо бўлган ўйин усуллари, жоду айтимлари, товушли сигналлардан тортиб халқ ашула ва чолғу куйларгача каби шакллардан иборат. Бошқа мусиқа турларидан, асосан, турмуш жараёни (урфодат, маросим, байрам ва б.)га бевосита боғланганлиги билан ажралиб туради. Аксарият мусиқий фольклор намуналари соф эстетик ҳодисалар маъносида эмас, кундалик ҳаёт (маиший, меҳнат, маросим ва б.) вазифаларини бажарадиган бадиий шакллар сифатида қарор топади. Кўпгина халқ мусиқаси намуналари синкретик шакллар бўлиб, буларда куйоҳанглар сўз (кўшиқ, терма, лапар), рақс (ўйинрақс куйлари), томоша (мусиқий томоша) билан уйғунлашган ҳолда юзага келади. Муайян бадиий анъана ва шакл (мас, оҳанг) андозаларига асосланган халқ мусиқа намуналари турли давр ва шароитда (мас, тингловчилар ёки ижрочилар таркиби, ижро этиш вақги, жойи ва муҳитига қараб) ўзгаради. Шунинг учун ҳар бир мусиқий фольклор намунасининг бир неча варианти мавжуд бўлади. Халқ мусиқасида минтақавий, миллий ва маҳаллий услублар ажратилади (мас, ўзбек халқ мусиқасида Бухоро— Самарканд мусиқа услуби, Сурхондарё— Қашқадарё мусика услуби ва б.).
Мусиқий фольклор намуналари бадиий мазмун жиҳатидан эпик (терма, мусиқий эртак, маддоҳлик, қиссахонлик, афсона куйлари каби), драматик (мусиқий томоша ва б.) ва лирик (қўшиқ, лапар, ялла, мадҳия ва б.) турларга, ижро этиш шароитига қараб — маиший, маросим қўшиқлари, меҳнат қўшиқлари ва б. турларга ажратилади. Халқ мусиқаси намуналари халқ (омма) бадиий онгининг маҳсули сифатида ҳаёт кечириб, якка ҳолда ҳаваскор хонанда (гуянда, халфа ва б.), созанда (дўмбракаш, дуторчи каби) томонидан, шунингдек, ансамбль ёки жамоавий тарзда ижро этилади. Халқ мусиқаси миллий мусиқа услубининг асоси, бастакор ва композиторлар ижоди, оммабоп мусиқанинг муҳим манбаидир (қ. Халқ куйларини қайта ишлаш). Мусиқий фольклор, ўз навбатида, профессионал мусиқа санъати билан ўзаро чамбарчас алоқада ривожланади. Ҳоз. даврда халқ мусиқа намуналарининг қадимий ва ўзгартирилгани, шунингдек, улар асосида янгидан яратилганлари мавжуд.
Халқ мусиқа чолғу асбоблари хилмахил. Улар бир халққа (мас, қирғизларда кўмуз, украинларда бандура) ёки асрий тарихиймаданий алоқадаги турли халқларга (мас, узбек, тожик, уйғур, туркман, қорақалпоқларда дутор ва б.) мансуб бўлиши мумкин. Халқ мусиқаси намуналарини ижро этиш муҳити ва б. хусусиятларини ёзиб олиш билан мусиқий этнография, тадқиқ этиш билан мусиқий фольклористика (этномусиқашунослик) шуғулланади.
Халқ театри — халқ оғзаки ижоди билан боғлиқ санъат тури. Илк кўринишлари ов ўйинлари, деҳқончилик ва чорвачилик б-н боғлиқ қад. маросим ҳамда байрамларда пайдо бўлиб, тараққий этган, халқ санъати даражасига кўтарилган. Дастлабки даврларда халқ театрида сўз ва ўйин билан бир қаторда қўшиқ, рақс, найрангбозлик ва б. аралаш бўлган. Кейинчалик жа. . мият тараққиёти давомида халқ театри мустақил ижодий соҳа сифатида ажралиб чиққан. Жаҳон халқдари халқ театрида жонли актёрлар театри ва қўғирчоқ театри мавжуд. Халқ қўғирчоқ театри қўғирчоқларнинг кўриниши, уларни ўйнатиш усулига кўра хилмахил. Уларда кўпроқ эртак, афсона ва б. саҳналаштирилади. Халқ театри тўла маънода профессионал бўлмасада, қатнашчилари малакали, истеъдодли кишилардир. Мас, Қад. Римда мимлар, Ғарбий Европада шпильманлар, жонглёрлар, Россияда скоморохлар, Ўрта Осиёда масхарабозлар, шунингдек, турли мамлакатлардаги қўғирчоқбозлар ва б. Халқ театри актёрлари ёлғиз ёки тўдаларга уюшиб, шаҳармашаҳар ва қишлоқмақишлоқ юриб, тўй, сайил ва байрамларда, кўпинча очиқ майдонларда томоша кўрсатишган. Улар репертуаридан халқ оғзаки ижодига асосланган томошалар, кейинчалик турли адабий асарларнинг халқ театрига мослаштирилган вариантлари ўрин олган.
Кийим ва жиҳозлар, ҳаракат ва ҳолатлардаги яққол шартлилик халқ театри учун (умуман, фольклор санъати учун ҳам) хос хусусиятлардан. Халқ театрида актёрлар ўйин давомида томошабинлар билан бевосита мулоқотда бўлади. Халқ театрининг, одатда, на саҳнаси, на декорацияси бўлган. Унда диққат, асосан, томоша қаҳрамони характерини очишга эмас, балки вазият, ҳолатларнинг кулгили ва фожиавий чиқишига қаратилган. Халқ драмасида икки — драматик (қаҳрамонлик ёки романтик) ва комик персонаж мавжуд. Драматик персонажларга, асосан, дабдабали муомала услуби, комик қаҳрамонларга эса хазил ва ҳажвий усуллар, сўз ўйини хосдир.
Халқ театри негизида муайян ижодий анъаналарга асосланган профессионал театрлар майдонга келган. Шарқда анъанавий театр халқ оғзаки ижоди, рақси ва пантомимага таянган. Мас, Ҳиндистонда катхакали, Японияда гигаку ва Но, Индонезияда ваянг—топенг, ваянг—оранг ва б., Хитойда цзацзюй, чуаньци ва б., Ўрта Осиёда масхара ва мукаллид ва б. Халқ театрининг ўзига хос бадиий ва ижро усуллари айрим замонавий театр актёрлари ижодига замин бўлган.
Халқ рақсининг қад. намуналари кишиларнинг ҳайвонот ва табиат оламини кузатишларини акс этгирган. Овчилик, чорвачилик билан шуғулланувчи халқдарнинг рақслари ёввойи ва уй ҳайвонлари, қушларнинг хаттиҳаракатлари, қилиқларига тақлидан яратилган: помирча «Бургут», «Тулки», туркманча (лайлак ҳаракатларини ифодаловчи) «Химмил», хоразмча «Чағалоқ» («Балиқ қуш»), «Тўрғай», ёқутча «Айиқ», Шим. Африкадаги «Туя», Америка ҳамда Марказий ва Жан. Африкада оммалашган «Овчилар» рақслари ва б. Қ.х. меҳнати билан боғлиқрақсларда турли меҳнат жараёнлари бадиий ифодасини топган. Мас, латишча ўримчилар, гуцулча ўтин ёрувчилар, белорусча зиғиркорлар, ўзбекча «Пилла» рақслари ва ҳ.к. Ҳунармандчилик ва б. меҳнат турлари юзага келиши билан янги халқ рақслари пайдо бўлган: украинча бондарь, карелча тўқувчилар, ўзбекча чеварлар рақси ва б. Халқ рақсларининг кўплиги маросим ва ибодатлар билан боғлиқ бўлган. Кишилар рақснинг сеҳрли кучига ишониб, ўйинрақслар билан аждодлар руҳига, тангриларга сиғинишган, ёмон жинларни ҳайдашган ва ҳ.к. Халқ рақси орасида жанговарлик ва баҳодирликни улуғловчи рақслар ҳам кўп учрайди (грузинча хоруми, ўзбекча қилич ва таёқ билан ўйналадиган рақслар ва б.). Ҳар бир халқца ўз рақс анъаналари мавжуд. Ғарбий Европа халқларининг рақслари аксар оёқ ҳаракатларига асосланади. Ўрта Осиё ва б. Шарқ мамлакатларида диққат кўпинча қўл ва тана ҳаракатига қаратилган. Халқ рақси негизида Европада са^на рақси, Шарқда (жумладан, Ўзбекистонда) мумтоз ракс юзага келган. Ҳозирда халқ саҳна рақси ансамбллари деярли барча мамлакатларда фаолият кўрсатмоқда. Ўзбекистонда қад. оммавий (Бешқарсак каби) ўйинрақслари билан бирга якка халқ рақслари ҳам кенг ўрин олган (қ. Ялла, Халфа, Мавриги). 1920-й. лардан бошлаб Ашула ва рақс ансамблининт ҳаваскор ва профессионал жамоалари фаолият кўрсатмоқда.
Халқ циркининг келиб чиқиши қад. маросим, ўйин ва маиший ҳаёт билан боғлиқ. Мас, Хитой ҳунармандлари тўқилган арқоннинг мустаҳкамлигини кўрсатиш мақсадида уни тортиб, устидан югурган. Шу тарзда дорбозлик санъати юзага келган. Акробатика дастлаб ибодат маросимлари билан боғлиқ эди. Профессионал акробат, эквилибрист, жонглёрлар Юнонистонда, Қад. Римда, Хитой, Византияда маълум бўлган. Ўрта асрларда сайёҳ артистлар шаҳар ва қишлоқ майдонларида чиқишлар қилиб, акробатика номерларини намойиш қилган.
Тарихий манбаларга кўра, Ўзбекистон ҳудудида қад. замонлардан хилмахил цирк томошалари кенг тарқалган. Халқ байрам ва сайилларида, бозор майдонларида ва тўйбазмларда хонанда, созанда, қизиқчи ва масхарабозлар билан бир қаторда цирк артистлари ҳам томоша кўрсатишган. Халқ цирки жанрлари бой, рангбаранглиги ва ўзига хослиги билан ажралиб туради. Хусусан, дорбозлик, симбозлик, ёғочоёқ, ёғочот, найрангбозлик, бесуяк ва муаллакчилик, жонглёрлик, ҳайвон ўйнатиш каби анъанавий цирк турлари кенг ривож топган.
20-а.нинг 2-ярмида халқ цирки соҳасида Усмонжон Нишонбоев, Мадаминжон Юсупов, Кимсан Назаралиев (Андижон), Эргаш ва Ҳокимжон Парпиевлар (Асака), Лочин Усмонов (Фарғона), Қосим Абдуллаев (Бухоро), Қадам Жабборов (Хива), Жўрахўжа Норхўжаев (Наманган) ва б. самарали ижод қиддилар. Ҳоз. Ўзбекистонда 20 дан ортиқ оилавий цирк гурухлари фаолият кўрсатиб келмоқда. Мустақиллик йилларида Юнусали Ғозиев (Андижон), Тўлқин Болтабоев (Паркент), Аҳмад Муродов (Қўқон), Аҳмад Набиев (Фаргона), Турсунали Мамажонов (Фаргона), Баҳром Жабборов (Хива), Абдимурод Эргашев (Самарканд), Саъдулла Мамадалиев (Қашқа д ар ё ) , Анвар Мўйдинов (Гулистон) ва б. раҳбарлигидаги халқ цирки жамоаларининг ижрочилик маҳорати сезиларли даражада ошиб, репертуари анъанавий циркнинг турли жанрлари билан бойиб келмоқда. Халқ цирки жамоалари барча кўриктанловларда қатнашиб келади. Кўпгина халқ цирки жамоалари чет эл гастролларида бўлиб қайтмоқдалар.
Ўзбекистонда халқ ижодининг турли йўналишларини ривожлантириш, тарғиб этиш, халқ ижоди соҳасида турли кўриктанлов, фестиваль ва оммавий байрамларни ташкил этиш билан Республика халқ ижодиёти ва маданиймаърифий ишлар илмийметодик маркази шуғулланади. Шу жумладан, Ўзбекистонда мунтазам равишда фолъклорэтнографик жамоалари, аскиячи ва қизиқчилар, тўймаросим қўшиқлари ижрочиларининг Республика кўриктанловлари, миллий дорбозлар, анъанавий цирк санъати ва ҳаваскор қўғирчоқ театрларининг Республика кўрикфестиваллари, «Бойсун баҳори» халқаро очиқ фольклор фестивали ва б. ўтказилади.
Халқ меъморлиги инсоннинг ўзини ташқи муҳитдан муҳофаза қилиш, ўзига яшаш учун қулай шароит яратиш йўлида қилган изланишлари натижасида юзага келган. Ибтидоий даврдан бошлаб одамлар яшаб турган жойнинг иклим шароити, ландшафтини инобатга олган ҳолда бошпана курган. Қурилган уйларда иморат тарҳининг қулайлиги, конструктив асосларининг мустаҳкамлиги, маҳаллий хом ашёлардан кенг фойдаланиш йўллари, иморатнинг табиат инжиқликларига бардошлиги такомиллашиб борган. Инсон тафаккурининг бой олами унда иморатнинг эстетик жиҳатдан безаш орзуҳавасини ҳам уйғотади. У хоналардан айримларини рангбаранг нақшлар билан безай бошлайди.
Синфий жамият шакллангач, меҳнат тақсимоти натижасида иморат қуриш, уни безаш билан боғлиқ алохида соҳалар юзага келган (ганчкорлик, наццошлш, ёғоч ўймакорлиги, тош ўймакорлиги). Бу соҳаларни эгаллаган халқ усталари, меъморлари асрлар давомида синовдан ўтган тарҳ, тарз ва конструктив асослардан фойдаланиб келган. Натижада халқ меъморий анъаналари юзага келган, айрим иморатлар санъат дурдонасига айланган. Халқ меъморлиги инсоннинг нафақат ижтимоиймаиший ва маънавий талабларини қондириш, балки унинг ҳаёт хавфсизлигини ҳам таъминлаб келган. Шунинг учун ҳар бир ўлка, вилоят, шаҳар, тоғ воҳаси халқ меъморлиги тарҳ, тарз, композиция жиҳатидан бир-биридан фарқ қиладиган анъаналарга эга. Х.м. анъаналари 19-а. охири — 20-а. бошларида қурилиб, ҳозиргача сақланиб келган турар лсойларда яққол еезилади.
Жумладан, Бухоро уйлари иккиуч (дарун—ичкари, берун — ташқари ва хўжалик) ҳовлидан ташкил топган. Асосий яшаш хоналари ёзги ва қишкига бўлинади. Ёзги хоналар олдида баланд айвон бўлиши одат бўлган. Ҳовли композицияси бир-бирига мутаносиб жойлаштирилган баланд айвон ва айвончалар ҳамда уларнинг хушбичим устунлари билан бойитилган. Хона композициясида шоҳнишин — меҳмон ўтирадиган бўлинма дид билан безатилган. Бой хонадонларда мехмонхоналар ён деворлари поддан шифтгача кўтарилган токчаларга эга бўлган. Уларнинг юқори қисми равоқ шаклида бўлиб косасимон шарафалщ) билан безатилган. Текис юзали деворлар ҳам занжира — руталар билан бўлинмаларга тақсимланган. Улар ичига ниҳоллари ҳамма томонга ёйилган, гуллари қийғос очилган рангбаранг гулдасталар ишланган.
Самарқанд турар жойлари ҳам дарун ва берун (ички ва ташқи) ҳовлилардан ташкил топган. Самарқандда иккинчи қаватдаги айвонлар кўчага қаратилган ҳолда ҳам учрайди. Хона айвон ёки даҳлиз билан «Г» ҳарфи шаклида, узунасига, ёнмаён тарҳда бирлашиб, турли бой мужассамотлар ташкил қилган. Меҳмонхона кўпроқ ташқи ҳовлида бўлиб, бой бадиий безакка эга бўлган. Хона тўридаги девор уч бўлинмага ажралиб, кўпинча ўртада токчабанд, икки ёнида ўринкўрпа учун тахмон жойлаштирилган. Хона ён деворларида каттакатта токчалар тоқ сонда ўрнатилган. Ҳовлига қараган деворда хона катталигига қараб икки ёки учта дарча назарда тутилган. Улар серҳашам ўймакори бағдоди эшиклар билан ҳовли томондан тўсиб қўйилган. Дарчалар оралиғида каттакатта токча бўлинмалари мавжуд. Хона шифти кўпинча кабза услубида бўлиб, васса ва тўсинлар рангбаранг ўсимликсимон нақшлар билан тўдцирилган. Хива турар жойларида ҳовли кичикроқ бўлиб, асосий қисми катта (улу) айвон ва кичик (терс) айвон билан ёпилган. Айвонлардаги катта ва кичик ўймакор ёғоч устунлар майда нақшлар билан безатилган, мармар курсиларга ўрнатилган. Хона ҳавоси алмашувини таъминлаш учун улу айвон хонадан анча баланд қилиб қурилган. Катта айвон ўзининг жойлашиши, ўймакор баланд устунлари билан ҳовли композициясини безаб туради. Хива уйларида хона деворининг юқори қисмига девор юзасидан бўртиб чиққан токчалар бир чизиқда жойлаштирилган. Улар юзаси нафис равоқчаларга эга. Фарғона турар жойлари ўзининг симметрик тарҳи ва тарзи билан ажралиб туради. Бу ерда икки хона ўртасида даҳлиз жойлаштирилган, улар кўпинча ҳовли томондан узун айвон билан бирлаштирилган бўлади. Мехмонхона ўзининг серҳашам безаги билан қолган хоналардан фарқ қилади. Даҳлизда турли тузилишдаги безакли мўри ўрнатилган.
Тошкент турар жой меъморлигида ҳам ташқи ҳовли уйлари икки қаватли қурилган. Иккинчи қават марказида шийпон назарда тутилган. Шийпон ёнидаги хоналар учун усти берк, атрофи очиқ ҳовли вазифасини бажарган. Тошкент халқ турар жой меъморлигида даҳдиз ёки айвон бир хона билан ёнмаён ёки икки хона оралиғида, икки ёки уч хона бурчагида бўлади. Бу ерда қашқарча айвон кенг қўлланган. Меҳмонхона кўпинча ташқи ҳовлининг иккинчи қаватида бўлган. Интерьери ўзининг ички ҳашаматли безаги билан қолган хоналардан ажралиб турган. Хона тўридаги девор кўп ҳолларда уч бўлинмадан ташкил топган. Улардан ўртадаги ёки икки четидагиси тахмон бўлиши мумкин. Хона ён деворларидаги битта ёки иккита бўлинма майда токчабанд қилинган, қолган бўлинмалари каттакатта токчаларни ташкил қилади. Токчалар ичига бинафша ва пушти рангда гулдасталар ишланган.
Ўзбекистон шаҳар ва қишлоқ халқ меъморлигида иморат деворлари гувала, пахса ва ёгочли синчдан қурилади. Яккасинчли ва қўшсинчли деворлар шаҳар халқ тураржой меъморлигида кенг қўлланади. Кўшсинчли девор мустаҳкам бўлиб, унинг мағзида тахмон ва токчалар ўрнатилган. Хонада токчали деворларшшг сони қўшсинчли девор сони билан белгиланади. Шунинг учун Самарканд уйлари хоналарида икки девор, Бухорода — бир ёки икки, Фаргона ва Тошхентда тўрт девор қўшсинчли бўлади. Токчалар хўжалик буюмларни сақлаш, тахмонлар кўрпатўшак ва сандиқларни жойлаштириш имконини беради. Улар оппоқ ганч ҳошияли бўлиб, майда нафис нақшлар ва улар замиридаги кизил, кўк, сариқ ранглар хонага ўзига хос гўзаллик бағишлаган.
Ўзбекистон тоғ ҳудудидаги турар жойлари ҳам ўзига хос меъморий анъаналарга эга. Тоғнинг қия ён бағрида жойлашган қишлоқлар панорамаси узоқцан кўп қаватли яхлит композицияли уйга ўхшаб кетади. Уйларнинг тузилиши, лойиҳаси кўпроқ ўша жой табиий иқлим шароитига ва ландшафтига боғлиқ ҳодда шаклланган. Шу сабабли ҳар бир вилоят тоғ воҳаси ва дараларда қурилган уйлар мужассамотини бир неча турга бўлиш мумкин.
Жумладан, Нурота тоғ қишлоқлари халқ меъморлигида пиллапоя тузилишидаги ёки устмауст қурилган икки қаватли уйлар, кам нишаб майдонда бир қаватли қурилган уйлар асосий ўрин тутади. Қашқадарё тоғ турар жой биноларида совуқ обҳавосидан ҳимояланиш мақсадида яшаш хоналари, асосан, айвон (баъзида икки, уч ёки ҳамма томони берк бўлган пешайвон) атрофида жойлашган. Иккинчи қаватда уч томони хона билан ўралган кичик ҳовличалар ташкил этилган. Сурхондарё тоғ уйлари кўпинча чўзинчоқ шаклда қурилган, одд томонидан узун айвонга эга бўлади. Биринчи қават томи иккинчи қават учун ҳовли вазифасини ўтайди. Қашқадарё ва Сурхондарё тоғ халқ меъморлигида қишки хона кириш эшиги ёнидаги девор олди яна бир девор билан тўсилган. Икки девор оралиғида ўчоқ назарда тутилган. Фарғона, Тошкент вилояти тоғли ҳудудларида ҳам ўзига хос халқ меъморлиги анъаналари ривож топган, жумладан, уйлар тархдца томонлари тенг катта хоналар кўп учрайди. Тоғ халқ меъморлигида қурилиш материали сифатида синч, пахса, гувала билан бирга тош девор ҳам ишлатилган. Яна қ. Амалий санъат.
Ад.: Жирмунский В . М ., Зарифов X. Т., Узбекский народный героический эпос, М., 1947; Оби до в Т., Дорбозлар қиссаси, Т., 1963; Қодиров М., Ўзбек театри анъаналари, Т., 1976; Нозилов Д., Халқмеъморчилиги, Т., 1982; Кароматов Ф., Ўзбек халқ мусиқа мероси, 1—2китоб, Т., 197883; Уролов А., Нозилов А., Тўрақулов Ш., Қишлоқуйлари, Т., 1988; Ўзбек фольклори очерклари, 1— 2ж.лар, Т., 1988—1989; Ўзбек халқ оғзаки поэтик ижоди, Т., 1990; Абдуллаев Р., Обрядовая музыка Центральной Азии, Т., 1994; Иброҳимов О., Ўзбек халқ мусиқа ижоди, Т., 1994; Алпомиш, Т., 1999; Авдеева Л., Ўзбек миллий рақси тарихидан, Т., 2001; Маънолар махзани, Т., 2001; Имомов К., Мирзаев Т., Саримсоқов Б., Сафаров О., Узбекхалқмақоллари, Т., 2002; Каримова Р., Ўзбек рақслари, Т., 2003.
Тўра Мирзаев, Олимжон Беков, Ўткир Тоҳиров, Пўлат Тошканбоев, Додо Нозилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.