Sultonmaxmut Torayğirov

Sultonmaxmut Torayğirov (29-oktabr 1893 — 21-may 1920) — qozoq şoiri va yozuvçisi. U qisqa umr körgan, asarlarining aksariyati vafotidan keyin naşr etilgan.

Uzbek Vikipediyasi va ingliz Vikipediyasiga köra, Torayğirov Kokşetau yaqinidagi Qizilturda tuğilgan va tört yoşida Pavlodar viloyatidagi Bayanavulga köçib ötgan. Rus Vikipediyasida esa tuğilgan joyi Kokşetau, şuningdek Bayanaul deb körsatilgan. Rus manbasiga köra, 1896-yilda onasi vafot etgan va 1899-yilgaça uni buvisi tarbiyalagan. U 1908–1910-yillarda madrasani tamomlagan.

Birinçi şe'rlarini yozgan yili manbalarda turliça körsatilgan: uzbek va ingliz Vikipediyalariga köra, u 13 yoşida (ya'ni taxminan 1906-yilda) yozgan; rus Vikipediyasida 1906-yil, şuningdek 1910-yilda şe'r yozgani aytilgan. Rus manbasiga köra, 1908-yilda mulla uni şe'r yozgani uçun jazolagan, bu uning din va mullalarga salbiy munosabatini şakllantirgan.

1912-yil oxirida Troitskka kelib, Rasuliya madrasasiga kirgan, rus tilini örgangan; 1913-yil iyulda öpka kasalligi tufayli öqişni tark etgan. 1913-yildan birinçi qozoq jurnali «Aikap»da işlagan: uzbek va ingliz manbalarida u muovin, rus manbasida kotib sifatida körsatilgan. 1914–1915-yillarda Bayanavulda va Şarqiy Qozoğistonda bolalarga dars bergan. 1916-yilda Tomskka bordi, keyingi yili Fevral inqilobidan söng Semeyga qaytdi.

Rus manbasiga köra, u Alaş partiyasi va Alaş-Orda hukumati işida qatnaşgan, 1918-yil aprelda kasalligi kuçayib yurtiga qaytgan va Şidertin inqilobiy qömitasining raisi bölgan. Şu bilan birga alaşordaliklar bilan aloqada bölib, ularning «Sary-Arka» gazetasida maqolalar bosgan. Uzbek Vikipediyasiga köra, u qozoq milliy manfaatlarini ham, yangi sovet ğoyalarini ham qöllab-quvvatlagan.

Torayğirov 1920-yil 21-mayda vafot etgan. Rus manbasiga köra, u Pavlodar viloyatidagi Şokpit aulida sil kasalligidan olamdan ötgan.

Asarlari alohida kitob bölib sovet davrida çop etilgan. Tanlangan asarlari orasida «Adaşuvdagi hayot» (1922-yilda naşr etilgan deyiladi; rus manbasida 1923), «Beçora» (1922) dostonlari va «Guljamol Qamar» romani (1933) bor. Roman ilk qozoq tilidagi romanlardan biri hisoblanadi. Rus manbasiga köra, uning asarlarida qozoq kambagallarining oğir hayoti aks etgan. Şe'rlari orasida «Öqişdan maqsad nima?», «Din», «Ta'lim», «Kör rohib», «Sarybas», «Taqdir», «Ayt», «Yozgi qönalğa», «Xollar Xöja» bor.

Rus Vikipediyasiga köra, vafotidan keyin uning merosiga munosabat salbiy bölgan: sovet davrida rasmiy qaraşda u xalq şoiri emas, «millatçi» sanalgan. Şunga qaramay, olim Beysembay Kenjebayev 1949-yilda «Sultonmaxmutning poetik mahorati» kitobini çiqargan. Yozuvçi Dixan Abilev u haqida trilogiya yozgan.

Pavlodardagi davlat universiteti va Torayğir köli uning nomi bilan ataladi. Pavlodarda haykali örnatilgan, Pavlodar, Ekibastuz, Almati, Astana va boşqa şaharlarda köçalar, Pavlodardagi viloyat ilmiy kutubxonasi ham uning nomini olgan.