Vissarion Belinskiy

Vissarion Grigoryeviç Belinskiy (1811–1848) — rus adabiy tanqidçisi, publitsist va faylasuf. Rusça Vikipediya uni Nikolay I davrining yozuvçisi, ğarbparast qaraşlardagi tanqidçi va «inqilobiy demokratlar» doirasining ğoyaviy rahbari deb tavsiflaydi. ÖzME'ga köra, u rus adabiyotidagi realistik yönalişning yetakçisiga aylangan va «natural maktab» tamoyillarini belgilab bergan.1

Belinskiy 1811-yil 11-iyunda (eski uslub böyiça 30-mayda) Sveaborg qal'asida tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning otasi harbiy-dengiz gospitalida jarroh bölgan, 1816-yilda oila Penza gubernyasidagi Çembar şahriga köçgan va otasi u yerda uyezd vraçi lavozimini egallagan. ÖzME'ga köra, Çembar keyinçalik Belinskiy nomini olgan. Vissarion Çembar uyezd bilim yurtida, söng Penza gimnaziyasida öqigan, ammo gimnaziyani tugatmagan.

1829-yilda u Moskva universitetining til va adabiyot bölimiga kirgan. ÖzME'ga köra, universitetdagi adabiy töğarakda qatnaşgani va krepostnoylikni qoralovçi «Dmitriy Kalinin» romantik dramasini yozgani uçun 1832-yilda öqişdan çetlatilgan.

ÖzME ma'lumotiga köra, 1834-yilda «Molva» gazetasida uning falsafa va estetikaga oid «Adabiy xayollar» nomli ilk yirik maqolasi bosilgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu maqola rus adabiyotining Kantemirdan boşlab tarixiy rivojini şarhlagan va öquvçilarda kuçli taassurot qoldirgan; muallif unda Rossiyada hali haqiqiy ma'nodagi adabiyot yöq degan xulosaga kelgan.

Keyingi yillarda Belinskiy bir qança jurnallarda işlagan: «Teleskop» (1833–1836), «Moskovskiy nablyudatel» (1838–1839), Peterburgdagi «Oteçestvenniye zapiski» (1839–1846) va «Sovremennik» (1847–1848). Rusça Vikipediyaga köra, 1835-yilda «Teleskop» naşri vaqtinça unga topşirilgan, 1839-yil oxirida esa u Sankt-Peterburgga köçib, «Oteçestvenniye zapiski»ning tanqid bölimini boşqargan va jurnalni öz davrining eng nufuzli naşrlaridan biriga aylantirgan.

ÖzME qayd etişiça, 1839–1848-yillarda Belinskiyning qaraşlari ma'rifatparvarlikdan inqilobiy demokratiyaga tomon, Şelling va Gegel ruhidagi idealizmdan Feyerbax materializmi tomon özgargan. Bu jarayon «Borodino jangi yilligi» (1839), «Mensel — Gyote tanqidçisi» (1840), «Aqllilik balosi» (1840), «Tanqid haqida söz» (1842) kabi maqolalarida aks etgan. U san'at hodisalarini aniq tarixiy şaroitdan kelib çiqib tahlil qiliş tamoyiliga asoslangan estetika va adabiy tanqid usullarini işlab çiqqan, «sof san'at» ğoyasiga qarşi çiqqan.

Rusça Vikipediyaga köra, Belinskiy realizm nazariyasini ilgari surgan va asoslagan; uning Aleksandr Puşkin, Nikolay Gogol, Aleksandr Griboyedov va Mixail Lermontov ijodiga bağişlangan maqolalari keyingi avlod tanqidçilari uçun dasturiy ahamiyat kasb etgan. U 1840-yillar yozuvçilari avlodining ustozi sanalgan. Gogolga yozgan «oçiq xati» rasmiy matbuotda çiqmasdan ança oldin qölyozma holida keng tarqalgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Belinskiy uzoq yillar sil kasalligidan aziyat çekkan, 1847-yilda xorijda davolanişga uringan, ammo qimmat muolaja uni butunlay qarzga botirgan. U 1848-yil 7-iyunda Sankt-Peterburgda vafot etgan va Volkovo qabristoniga dafn qilingan. Nikolay I hukmronligining söngi yillarida uning ismini matbuotda tilga oliş man etilgan. Belinskiyning asarlari özbek tiliga ham tarjima qilingan: ÖzME'ga köra, «Maqolalar» 1948-yilda, «Tanlangan asarlar» esa 1955-yilda Toşkentda naşr etilgan.