Vladimir Aleksandroviç Jonibekov

Vladimir Aleksandroviç Jonibekov (1942-yil 13-may, Toşkent viloyati, Iskandar qişloği) — sovet uçuvçi-kosmonavti, aviatsiya general-mayori (1985). Kosmosga beş marta parvoz qilgan, ikki marta Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olgan (1978, 1981), Mongoliya Xalq Respublikasi Qahramoni (1981). Inglizça Vikipediyaga köra, u «Salyut-7» stansiyasini qutqariş ekspeditsiyasi iştirokçisi va uning nomi bilan ataladigan «Jonibekov effekti»ni namoyiş etgan olim sifatida ham tanilgan.1

Inglizça Vikipediyaga köra, Jonibekov Krisin familiyasi bilan, hozirgi Toşkent viloyati Böstonliq tumanidagi Iskandar qişloğida tuğilgan (u paytda bu hudud Qozoğiston SSR tarkibida edi); tuğilganidan söng oila Toşkentga köçgan. 1964-yilda u Oltin Örda xoni Jonibekning avlodi hisoblangan Liliya Munirovnaga uylangan va qaynatasining öğli bölmagani uçun xotinining familiyasini olgan.

ÖzME'ga köra, u Toşkent Suvorov harbiy bilim yurtini (1960) va Yeysk oliy harbiy uçuvçilar bilim yurtini (1965) tamomlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1960-yilda Leningrad universitetining fizika fakultetiga kirgan, keyin Yeyskdagi uçuvçilar bilim yurtida öqiş bilan birga Rostov davlat universitetining Taganrog bölimida fizika böyiça ta'limini davom ettirgan, söng Taganrogda uçuvçi-instruktor bölib xizmat qilgan. 1970-yilda kosmonavtlar otryadiga qabul qilingan.

ÖzME'ga köra, Jonibekov beşala parvozida ham kosmik kema komandiri bölgan:

• 1978-yil 10–16-yanvar — Oleg Makarov bilan «Soyuz-27» kemasida «Salyut-6» stansiyasiga uçgan, Yerga «Soyuz-26» kemasida qaytgan.
• 1981-yil 22–30-mart — «Interkosmos» dasturi böyiça mongol kosmonavti Jugderdemidiyn Gurragça bilan «Soyuz-39» kemasida «Salyut-6» ga parvoz qilgan.
• 1982-yil 24-iyun — 2-iyul — Aleksandr Ivançenkov va fransuz kosmonavti Jan-Lu Kretyen bilan «Soyuz T-6» kemasida «Salyut-7» ga uçgan.
• 1984-yil 17–29-iyul — Svetlana Savitskaya va Igor Volk bilan «Soyuz T-12» kemasida parvoz qilgan; 25-iyulda Savitskaya bilan oçiq kosmosga çiqib, yangi universal qöl asbobini sinab körgan.
• 1985-yil 6-iyun — 26-sentabr — Viktor Savinix bilan «Soyuz T-13» kemasida aloqasi uzilib, boşqaruvsiz uçayotgan «Salyut-7» stansiyasiga yetib borgan.

Oxirgi parvoz alohida ahamiyatga ega. ÖzME'ga köra, ekipaj dunyoda birinçi marta nazoratsiz harakatlanayotgan orbital stansiyaga kemani tutaştirgan va uning işga yaroqliligini tiklagan. 1985-yil 2-avgustda Jonibekov va Savinix oçiq kosmosga çiqib, qöşimça quyoş batareyalari panellarini örnatgan. Jonibekov Yerga Georgiy Greçko bilan birga qaytgan.

Beş parvoz davomida Jonibekov kosmosda jami 145 kundan ortiq vaqt ötkazgan: ÖzME bu muddatni 145 kun 15 soat 58 daqiqa, inglizça Vikipediya esa 145 kun 15 soat 56 daqiqa deb körsatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, u ikki marta oçiq kosmosga çiqib, unda jami 8 soat 35 daqiqa bölgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1985-yilda orbitada Jonibekov T-şaklidagi gaykaning aylanişini kuzatib, jism örta inersiya öqi atrofida aylanganda bu aylaniş barqaror bölmasligini körsatgan. Bu hodisa mexanikada «tennis raketkasi teoremasi» nomi bilan avvaldan ma'lum bölsa-da, uning nomi bilan «Jonibekov effekti» deb ham ataladi.

ÖzME'ga köra, 1985–1988-yillarda Kosmonavtlar tayyorlaş markazida kosmonavtlar otryadi komandiri, 1988-yildan şu markazning nazariy va ilmiy-tadqiqot tayyorgarligi boşqarmasi boşliği bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1985–1990-yillarda Özbekiston SSR Oliy Kengaşi deputati bölgan, 1990-yillarda esa havo şarida Yer atrofini aylanib çiqişga bir neça bor urinib körgan.

Jonibekov tasviriy san'at va fotografiya bilan ham şuğullanadi; uning kosmos mavzusidagi rasmlari körgazmalarda namoyiş etilgan va muzeylarda saqlanadi. ÖzME'ga köra, 1985-yilda Pomir-Oloy toğlaridagi 4912 m balandlikdagi çöqqi uning nomi bilan atalgan, Toşkentdagi Kosmonavtlar xiyobonida esa uning byusti örnatilgan (1984). Inglizça Vikipediyaga köra, 3170 raqamli kiçik sayyora ham uning nomini oladi, u Fransiyaning Faxriy legion ordeni komandori hamda Gagarin, Kaluga, Arqaliq, Boyqöngir va Xyuston şaharlarining faxriy fuqarosi.