Aleksandr Soljenitsin

Aleksandr Isayeviç Soljenitsin (1918–2008) — rus yozuvçisi, dramaturg, publitsist va şoir, adabiyot böyiça Nobel mukofoti laureati (1970). ÖzME'ga köra, u 1918-yil 11-dekabrda Şimoliy Kavkazdagi Kislovodsk şahrida tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, yozuvçi 2008-yil 3-avgustda Moskvada vafot etgan. Uning nomi eng avvalo sovet qamoq lagerlari tizimini foş etgan asarlari bilan boğliq.1

Rusça Vikipediyaga köra, Soljenitsin onasi bilan Rostov-na-Donuga köçib borgan va 1936-yilda şu şahar universitetining fizika-matematika fakultetiga kirgan; uni 1941-yilda imtiyozli diplom bilan tugatgan. ÖzME'ga köra, Ikkinçi jahon uruşi yillarida u artilleriya qismida xizmat qilgan. 1945-yil fevralda sovet hokimiyatiga qarşi taşviqot olib borganlikda ayblanib qamoqqa olingan va sakkiz yillik qamoq, undan keyin esa Sibirga surgun jazosiga hukm qilingan. Ensiklopediyaga köra, u Moskva, Marfino va Qozoğistondagi siyosiy mahbuslar saqlanadigan joylarda jazo ötagan. Rusça Vikipediyaga köra, 1950–1953-yillarda u Ekibastuzdagi maxsus lagerda bölgan va 1953-yil fevralda ozod qilingan.

ÖzME'ga köra, qamoqda yurganida yozuvçida oşqozon saratoni aniqlangan va u Toşkentga kelib, u yerdagi şifoxonada nur bilan davolanib, soğaygan. Rusça Vikipediyaga köra, u Toşkentga 1954-yil yanvarda yuborilgan va mart oyida ahvoli sezilarli yaxşilangan holda çiqarilgan; bu kasallik va davolaniş taassurotlari keyinçalik yozilgan romanining asosiga aylangan. ÖzME'ga köra, 1956-yilgaça u Sibirning turli şaharlarida öqituvçilik qilgan, oqlangaç esa Ryazanda yaşay boşlagan.

ÖzME ma'lumotiga köra, yozuvçini dastlab «Ivan Denisoviçning bir kuni» qissasi taniqli qilgan. Asar qamoqdagi bir mahbusning birgina kunini hikoya qiladi va sovet adabiyotida katta voqea sifatida qabul qilingan. Biroq köp ötmay muallif yana ta'qibga uçragan, asarlari taqiqlangan. 1968-yilda xorijda uning «Birinçi aylanada» va «Saraton kasalliklari bölimi» romanlari bosilgan. ÖzME'ga köra, har ikkala roman muallif hayotiga asoslangan: birinçisida Marfinodagi qamoqxona va undagi ilmiy muassasa, ikkinçisida yozuvçi davolangan Toşkent kasalxonasidagi voqealar tasvirlangan. Avtobiografik «Buzoqça bolut bilan suzişadi» asarida esa 1960–1970-yillar boşida uning asarlarini SSSRda naşr etiş bilan boğliq kurașlar hikoya qilinadi.

Rusça Vikipediya yozuvçining asosiy asarlari qatorida «GULAG arxipelagi», «Matryona hovlisi», «Qizil ğildirak» epopeyasi va ikki qismli «Ikki yuz yil birga» tadqiqotini ham sanaydi. Uning badiiy-publitsistik asarlari 19–20-asrlar Rossiya tarixiga bağişlangan.

ÖzME'ga köra, 1973-yilda davlat xavfsizlik qömitasi «GULAG arxipelagi» qölyozmalarini musodara qilgan, ammo yozuvçi asarni qayta tiklab, şu yili Parijda naşr ettirgan. Ikki oydan keyin u hibsga olingan, vatanga xiyonatda ayblanib, mamlakatdan çiqarib yuborilgan. 1976–1994-yillarda Soljenitsin Amerika Qöşma Ştatlarining Vermont ştatida yaşagan va 1994-yilda Rossiyaga qaytgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Nobel mukofotidan taşqari, u 1990-yilda RSFSR Davlat mukofoti va 2007-yilda Rossiya Federatsiyasi Davlat mukofotiga sazovor bölgan, 1997-yilda Rossiya Fanlar akademiyasining akademigi etib saylangan.