Etika

Etika (yunonça «ethos» — «xulq, odat») — axloqni, uning inson va jamiyat hayotidagi örnini örganadigan falsafiy fan. U axloqşunoslik yoki axloq falsafasi deb ham ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, ilm-fanda etika deganda bilim sohasi, axloq deganda esa şu fan örganadigan narsa tuşuniladi, kundalik tilda esa bu ikki söz köpinça farqlanmaydi. ÖzME'ga köra, etika axloqning falsafiy-nazariy muammolarini ham, axloqqa oid ibratli-amaliy asarlarni ham qamrab oladi: insoniyat töplagan donolikni hikoyat, hikmat va maqollar orqali yetkazadi, axloqning mohiyatini tuşuntiradi va xulq-atvor qoidalarini örgatadi.12

ÖzME etikaning asosiy kategoriyalari sifatida fazilat va illat, yaxşilik va yomonlik, halollik, rostgöylik, kamtarlik, adolat, burç, vijdon, nomus, ideal, baxt va hayot ma'nosini sanab ötadi. Rusça Vikipediyaga köra, etikaning boş muammolari qatoriga ezgulik va yovuzlik mezonlari, hayotning ma'nosi va insonning vazifasi, iroda erkinligi, burç va baxtga intiliş örtasidagi muvozanat kiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, hozirgi falsafada etika uç asosiy yönalişga bölinadi: me'yoriy etika qanday harakat töğri ekanini belgilovçi umumiy tamoyillarni izlaydi, amaliy etika abort, hayvonlarga munosabat yoki biznes kabi aniq masalalarni körib çiqadi, metaetika esa axloqiy hukmlarning tabiati va asoslarini örganadi. Me'yoriy etikadagi nufuzli nazariyalar — oqibatçilik (konsekvensializm), burç etikasi (deontologiya) va fazilat etikasi.

ÖzME'ga köra, axloq hayotning barça jabhalarini qamrab olgani uçun etika köplab fanlar bilan boğliq. Estetika bilan aloqasi san'at orqali namoyon böladi, çunki har bir badiiy asar öz davrining axloqiy muammolarini aks ettiradi. Dinşunoslik bilan umumiyligi ikkala fan ham axloqiy mezonlar masalasini hal etişga intilişidadir; komil inson ğoyasi ham ular uçun umumiy. Huquqşunoslik bilan aloqasi ayniqsa yaqin: axloqiy va huquqiy me'yorlar köp hollarda mazmunan bir xil bölib, faqat ularga rioya qildiriş usuli bilan farqlanadi. ÖzME axloqni jamoatçilik asosidagi huquq, huquqni esa qonun bilan mustahkamlangan axloq deb ataş mumkinligini ta'kidlaydi. Etika pedagogikaning nazariy asosi hisoblanadi, psixologiya, sotsiologiya va siyosatşunoslik bilan ham boğliq.

ÖzME'ga köra, axloqqa oid ilk tuşunçalar şumerlarning «Me» qonunlar töplamida uçraydi, Xammurapi qonunlari, qadimgi Misr ögitlari va Avestoda axloqiy tamoyillar qonun va diniy da'vat şaklida berilgan. Hindiston yodgorliklarida pand-nasihat usuli ustun, Xitoyda daoçilar fazilat yölidan yuriş ğoyasini, Konfutsiy va uning izdoşlari esa urf-odatlarga rioya qilişni ilgari surgan. Inglizça Vikipediya ham etika tarixini qadimgi Misr, Hindiston, Xitoy va Yunonistondan boşlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, etikaning falsafaning alohida sohasi sifatida ajralişi miloddan avvalgi 5-asrda sofistlarning madaniy qonun-qoidalar tabiat qonunlaridan farq qilişini anglaşi bilan boğliq; bu ğoyani Sokrat va Platon rivojlantirgan, «etika» atamasini esa ilk bor Aristotel qöllagan. Aristotel axloqiy xulqning maqsadini baxt deb bilgan va fazilatni ikki keskin uçning örtasidan topiş ğoyasini ilgari surgan.

ÖzME'ga köra, Rimda Sitseron, Seneka va Epiktet erk, baxt va hayot ma'nosi masalalarini kötargan. Örta asrlarda Roziy, Forobiy, Abu Ali ibn Sino va Ibn Ruşd asarlari, şuningdek Abu Lays Samarqandiy, Ğazzoliy, Jaloliddin Rumiy, Aziziddin Nasafiy, Navoiy va Koşifiyning kitoblari etika rivojiga katta hissa qöşgan. Yangi davrda Gobbs, Spinoza va Russo kabi mutafakkirlar axloqning jamiyatdagi örniga e'tibor qaratgan, nemis mumtoz falsafasida Kant qat'iy amr (kategorik imperativ) ğoyasini ilgari surgan. Inglizça Vikipediyaga köra, örta asrlarda axloqiy tafakkurga din kuçli ta'sir körsatgan, yangi davrda esa e'tibor dunyoviy yondaşuvga, harakat sabablari va oqibatlariga köçgan; 20-asrda metaetika alohida soha sifatida şakllangan. ÖzME 20-asrda Gandi va boşqalarning zöravonliksiz kuraş etikasini hamda Albert Şvaytserning «hayotga ehtirom» ğoyasini alohida qayd etadi.

ÖzME'ga köra, bugungi etika oldida global muammolar turibdi: ommaviy qirğin qurollari, okean va çuçuk suvlarning ifloslanişi, klonlaştiriş, a'zolarni köçirib ötkaziş va evtanaziya kabi masalalar axloqiy baholaşni talab qiladi.

ÖzME'ga köra, özbek milliy etikasining ildizlari Avestoga borib taqaladi: undagi ezgu fikr, ezgu söz va ezgu amal yaxlitligi keyingi barça davrlar uçun asos bölgan. Tasavvufiy etikada bu uçlikka ma'rifat ham qöşilgan, Naqşbandiya tariqatida esa insonning zamondagi örniga va ilohiy hamda insoniy fazilatlar uyğunligiga e'tibor qaratilgan. Örta asrlarda Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy va Ahmad Yassaviy asarlarida nazariy fikr pand-nasihatlar bilan uyğunlaşgan; Alişer Navoiyning «Mahbub ul-qulub» asari bu jihatdan noyob hisoblanadi, keyingi davrda Gulxaniyning «Zarbulmasal»i maşhur bölgan. Jadidlar millat taraqqiyotini axloq va ma'rifat yuksalişida körgan: Abdulla Avloniyning «Turkiy Guliston yoxud axloq» va Abdurauf Fitratning «Najot yöli», «Oila» asarlari şunday kitoblardandir. ÖzME'ga köra, sovet davrida axloq sinfiylik va partiyaviylik tamoyillariga böysundirilgan, mustaqillikdan söng esa etika tarixi va nazariyasiga oid yangi tadqiqotlar paydo bölgan.