Yusuf Xos Hojib

Yusuf Xos Hojib (Yusuf Balasağuniy) — 11-asrda Qoraxoniylar davlatida yaşagan turkiy şoir, mutafakkir va davlat arbobi. U «Qutadğu bilig» dostoni muallifi sifatida tanilgan.

Yusuf Bolasoğun şahrida tuğilgan. Bu şahar hozirgi Qirğiziston şimolida, Tokmok yaqinidagi Burana şahar xarobasi örnida joylaşgan edi. Tuğilgan yili haqida manbalar turliça ma'lumot beradi: Özbek Vikipediyasida taxminan 1020/1021-yil, rus Vikipediyasida taxminan 1015/1016-yil, ingliz Vikipediyasida esa 1018 yoki 1019-yil körsatilgan. Otasi öşa davrning nufuzli va boyvaçça kişilaridan biri bölgan, deb taxmin qilinadi. Yusuf dastlabki ta'limni öz şahrida olgan.

Uning hayoti haqidagi deyarli yagona manba — «Qutadğu bilig»ning özi. Asarga köra, u zamonasining asosiy ilmlarini örgangan, arab va fors tillarini mukammal bilgan. Rus Vikipediyasiga köra, ijodiga Ibn Sino va al-Forobiy ta'limotlari hamda Firdavsiyning «Şohnoma»si ta'sir körsatgan.

Ölgan yili va joyi aniq emas. Ingliz Vikipediyasida ba'zi mualliflar uning 55 yoşda vafot etib, Qaşqarning janubiy qismida dafn etilgani taxmin qilinişi, şuningdek, 1077-yilda Qaşqarda vafot etgani aytilişi bilan birga, sana va joy haqida töğridan-töğri tarixiy manba yöqligi ta'kidlangan.

Asar 1069–70-yillarda yozib tugallangan. Özbek Vikipediyasiga köra, Yusuf uni Bolasoğunda boşlab, Qaşqarda yozib tugatgan. Uni qoraxoniy hukmdor Tavğoç Buğroxonga taqdim etgan va „Xos Hojib“ („Eşik oğasi“) unvoniga sazovor bölgan. Rus Vikipediyasida asar Qaşqar xoqoni Arslonga, ingliz Vikipediyasida esa Qaşqar şahzodasi Hasan ibn Sulaymonga topşirilgani yoziladi. Unvon rus manbasida örta asr Yevropasidagi kansler lavozimiga, inglizça manbada „Privy Chamberlain“ yoki „Chancellor“ unvoniga öxşatiladi.

Doston mutaqorib vaznida, masnaviy şaklida yozilgan; 73 bob va 6520 baytdan iborat. U „Turkiy Şohnoma“ nomi bilan ham maşhur bölgan. Asarda adolat (Kuntuğdi), baxt (Oytöldi), aql (Ögdulmiş) va qanoat (Özğurmiş) timsollari örtasidagi suhbatlar orqali davlat boşqaruvi, komil inson va ilm-ma'rifat masalalari yoritiladi. Yusuf asarni öz davrining turkiy tilida yozgan.

Asarning uç qölyozma nusxasi ma'lum: Vena, Qohira va Namangan nusxalari. Namangan nusxasi nisbatan töliq bölib, 1923-yilda Fitrat tomonidan qölga kiritilgan. Matn Özbekistonda 1971 va 1990-yillarda naşr etilgan; rus tilidagi töliq naşri 1983-yilda „Adabiy yodgorliklar“ turkumida çiqqan.

Qaşqardagi maqbarasi ziyoratgohga aylangan. Rus va ingliz Vikipediyalariga köra, u 1865-yilda qurilgan, 1972-yilda „madaniy inqilob“ davrida buzilib, örnida maktab qurilgan, Mao Szedun vafotidan keyin esa qayta tiklangan.

Bişkekda uning haykali bor, Qirğiziston va Özbekistonda (Toşkent, Andijon, Samarqand) köçalar uning nomini olgan. Qirğiziston 1000 somlik banknotasida uning tasviri bor, tuğilganining 1000 yilligiga bağişlab esdalik tangalar çiqarilgan. Xalqaro Turkiy Madaniyat Taşkiloti 2016-yilni „Yusuf Xos Hojib yili“ deb e'lon qilgan.