Iogann Sebastyan Bax

Iogann Sebastyan Bax (nemisça Johann Sebastian Bach; 1685—1750) — nemis kompozitori, organçi, kapelmeyster va musiqa pedagogi, barokko davri musiqasining eng yirik namoyandasi. ÖzME uni polifoniya uslubining buyuk ustasi sifatida ta'riflaydi. Rusça Vikipediyaga köra, Bax öz davrining operadan boşqa barça muhim janrlarida mingdan ortiq asar yaratgan va uning ijodi barokko musiqa san'atining yakuni sifatida baholanadi.1

Bax 1685-yil 21-martda Eyzenax şahrida tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, u musiqaçi Iogann Ambrozius Bax oilasidagi sakkiz farzandning eng kiçigi bölgan; Baxlar xonadoni 16-asr boşidan musiqaçilar sulolasi sifatida tanilgan. Töqqiz yoşida onasidan, bir yildan söng otasidan ayrilgan bolani Ordrufda organçi bölib işlagan akasi Iogann Kristof öz tarbiyasiga olgan va unga organ hamda klavir çalişni örgatgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 15 yoşida Bax Lyuneburgga köçib, 1700—1703-yillarda Avliyo Mixail vokal maktabida öqigan. Bu davrda u Gamburg va Lyubekka borib, zamonasining maşhur musiqaçilari ijodi bilan tanişgan; organ va klavir uçun ilk asarlari ham şu yillarga töğri keladi.

1703-yilda Bax Veymar gersogi saroyida musiqaçi bölib işlagan, şu yil avgustida esa Arnştadtdagi Avliyo Bonifatsiy çerkovining organçisi lavozimini egallagan. Rusça Vikipediyaga köra, 1705—1706-yillarda u maşhur organçi Ditrix Bukstexudeni tinglaş uçun bir neça oyga Lyubekka ketgan. 1707-yilda Bax amakivaççasi Mariya Barbaraga uylangan.

Keyingi bosqiçlar Veymar (1708—1717) va Köten (1717—1723) bilan boğliq. Rusça Vikipediyaga köra, Kötenda knyaz Leopold uni kapelmeyster etib tayinlagan; Bax bu yerda orkestr syuitalari, violonçel uçun oltita syuita, klavir uçun Ingliz va Fransuz syuitalari, skripka uçun sonata va partitalarni yaratgan. 1720-yilda rafiqasi vafot etgaç, 1721-yilda xonanda Anna Magdalena Vilkega uylangan.

1723-yildan umrining oxirigaça Bax Leypsigda — Avliyo Foma çerkovining kantori bölib işlagan. Rusça Vikipediyaga köra, u Leypsigdagi dastlabki yillarda bir neça yillik kantatalar turkumini yaratgan. Kompozitor 1750-yil 28-iyulda Leypsigda vafot etgan.

ÖzME'ga köra, Bax ijodida undan oldingi davrning köplab musiqiy yönalişlari — xor polifoniyasi, protestant xorali, organ musiqasi, italyan operasi, klavesin va klavir musiqasi — umumlaştirilib, yakuniga yetkazilgan. Uning musiqasida polifonik va gomofonik tamoyillar uyğunlaşib, yagona uslubni hosil qilgan. Bax merosiga mingdan ziyod asar kiradi: organ, klavir, skripka va boşqa çolğular uçun asarlar, vokal va vokal-dramatik kompozitsiyalar.

ÖzME'ga köra, organ Bax ijodida markaziy örin tutadi. U bu çolğuning yangi imkoniyatlarini oçib bergan, prelyudiya, fantaziya va tokkata janrlarini fuga bilan birlaştirgan. «Prelyudiya va fuga» (do minor), «Fantaziya» (do major), «Tokkata va fuga», «Passakalya» kabi organ asarlari jahon musiqasining durdonalari qatoridan joy olgan.

Klavir musiqasida Bax birinçilardan bölib konsert asarlari yaratgan: syuitalar, «Xromatik fantaziya va fuga», «Italyança konsert» şular jumlasidandir. ÖzME'ga köra, «Yaxşi temperatsiyalangan klavir» töplamida u teng temperatsiyali tovuşqator tizimining afzalliklarini amalda namoyiş etgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Bax e'tiqodli protestant bölib, köp diniy asarlar yozgan. ÖzME'ga köra, uning merosida 300 ga yaqin diniy kantata, xoral va oratoriya bor. «Ioann böyiça ehtiroslar», «Matvey böyiça ehtiroslar», si minordagi «Katta messa» va «Magnifikat» eng maşhurlaridir. Bu asarlarning syujeti Injildan olingan bölsa-da, ularda insoniylik, hayotsevarlik, gözallikka intiliş, quvonç va iztirob tuyğulari teran ifodalangan. Rusça Vikipediya «Matvey böyiça ehtiroslar», si minor messa va kantatalarni jahon mumtoz musiqasining tan olingan şoh asarlari qatorida tilga oladi.