Xiuaz Dospanova

Xiuaz Dospanova (1922-yil 15-may — 2008-yil 20-may) — Ikkinçi jahon uruşi davrida sovet aviatsiyasida xizmat qilgan qozoq ayol, şturman-otuvçi. 2004-yilda unga «Xalq qahramoni» (Qozoğiston qahramoni) unvoni berilgan.

Rus Vikipediyasiga köra, Dospanova 1922-yil 15-mayda Gurev viloyatidagi Ganyuşkino qişloğida tuğilgan va baryuli qabilasining maskar uruğidan çiqqan. Ingliz Vikipediyasi esa tuğilgan joyini Atyrau deb körsatadi.

1940-yilda Oralning 1-örta maktabini oltin medal bilan tamomlagan va attestat bilan birga mahalliy aeroklubning zaxira uçuvçisi guvohnomasini olgan. Şu yili Moskvaga borib, Jukovskiy nomidagi Havo kuçlari akademiyasiga hujjat topşirgan, ammo akademiyaga faqat erkaklar qabul qilingani sababli rad etilgan. Şundan söng Birinçi Moskva tibbiyot institutiga imtihonsiz qabul qilingan.

Rus Vikipediyasiga köra, 1941-yil 13-oktyabrda u kursdoşi Tatyana Sumarokova bilan Marina Raskova qabuliga yozilgan va şturmanlar guruhiga qabul qilingan. Öşa oyning oxirida ular Engels şahrida tezlaştirilgan öqişni boşlagan. Dospanova 588-tungi bombardimonçi aviapolkda şturman-otuvçi bölgan. Polk keyinçalik gvardiya unvonini olib, 46-gvardiya tungi bombardimonçi aviapolki deb atalgan. Manbalarda uning polkka qöşilgan vaqti turliça berilgan: özbek Vikipediyasi 1942-yilni, rus manbasi 1941-yil oktyabrdagi qabul va öqişni körsatadi.

U Janubiy front, Şimoliy Kavkaz, Zakavkaze, Ukraina va Belorussiyada jangovar topşiriqlarni bajargan. Ingliz Vikipediyasi uni Kavkaz, Kuban, Taman, Qrim, Polşa va Germaniyadagi janglarda qatnaşgan, uruş oxirigaça taxminan 300 uçiş bajargan, deb yozadi. Özbek Vikipediyasida esa jami 300 soat parvoz qilgani aytilgan.

1943-yil 1-aprelda qöniş çoğida Dospanova va uçuvçi Yuliya Paşkova uça olayotgan samolyot eskadrilya komandiri Polina Makagon va Lidiya Svistunova samolyoti bilan töqnaşgan. Makagon va Svistunova halok bölgan, Paşkova keyinroq vafot etgan. Dospanovaning ikkala oyoği singan. Dastlabki hisobotlarga köra, u taxminan olti oydan, boşqa manbaga köra bir neça oydan söng polkka qaytgan, biroq oyoqlaridagi oğriq sababli keyinçalik ştab işiga ötkazilgan. Özbek Vikipediyasi uning tört marta jiddiy jarohat olganini, rus manbasi esa ikki marta oğir yaralanganini yozadi.

Uruşdan II guruh nogironi bölib qaytgan. Ğarbiy Qozoğiston viloyat partiya qömitasining birinçi kotibi Minaydar Salin bilan suhbatdan söng partiya işiga ötgan va viloyat qömitasi instruktori bölgan. Keyin Olmaotadagi oliy partiya maktabida öqigan. Qozoğiston LKSM MQ kotibigaça yetgan, 1951-yilda Qozoğiston SSR Oliy Kengaşi deputati va Prezidium kotibi etib saylangan, Olmaota şahar partiya qömitasi kotibi bölgan. Soğliği yomonlaşgani sababli 1959-yilda pensiyaga çiqqan. 2008-yil 20-mayda vafot etgan va Olmaotadagi Kensay qabristoniga dafn etilgan.

• Xalq qahramoni (2004-yil 7-dekabr), Oltin yulduz va «Otan» ordeni
• Vatan uruşi ordeni, I daraja (1985) va II daraja (1944; sana manbalarda 29 yoki 22-fevral)
• Mehnat Qizil Bayroq ordeni (1948)
• Qizil Yulduz ordeni (1942)
• «Kavkazni himoya qilgani uçun», «Varşavani ozod etgani uçun» va boşqa medallar

U «Raskova qömondonligi ostida» (1960) nomli xotira kitobi muallifi.

Atyrau xalqaro aeroportiga uning nomi berilgan, aeroport oldida va şaharda haykal va byust örnatilgan. Atyraudagi sport saroyi, Air Astana kompaniyasining Embraer 190 samolyoti uning nomini olgan. Aktobe va Olmaotada köçalar, 2018-yilda Atyrau viloyatidagi Daşino qişloği (Xiuaz) uning nomi bilan atalgan. 2017-yilda Oralda uç qahramonga bağişlangan «Qozoq xalqining şonli qizlari» yodgorligi oçilgan. Qozoğistonda uning şarafiga poçta markalari çiqarilgan.