Nosir II

Nasr ibn Ahmad, ya'ni Nasr II — Somoniylar sulolasi vakili, 914–943-yillarda Movarounnahr va Xuroson hukmdori. Ingliz va rus tilidagi manbalarda uning laqabi «Muvaffaqiyatli» (inglizça «the Fortunate») deb berilgan.

Nasr 906-yilda amir Ahmad ibn Ismoil oilasida tuğilgan. Ahmad ibn Ismoil 914-yil yanvarida öldirilgaç, Nasr sakkiz yoşida amir böldi. Ingliz tilidagi maqolaga köra, Ahmad 23-yanvar keçasi öz qorovullari qölida halok bölgan. Nasrning yoşligi tufayli vazir Abu Abdulloh Jayhoniy amalda davlatni boşqardi.

Deyarli darhol qözğolonlar boşlandi. Eng yirigi Samarqandda Işoq ibn Ahmad boşçiligida böldi. Işoqning öğli Abu Solih Mansur Xurosondagi Nişopur va boşqa şaharlarni egalladi. Işoq general Hamuya ibn Aliga taslim böldi, Mansur esa Nişopurda vafot etdi. Keyin sarkarda Husayn ibn Ali al-Marvaziy isyon kötardi. Unga qarşi yuborilgan Ahmad ibn Sahl uni 918-yilda qölga oldi, lekin özi ham qözğolon qildi. 919-yil oxirida Hamuya ibn Ali uni mağlub etdi. Ahmad Buxoroda qamoqqa taşlanib, 920-yilda öşa yerda vafot etdi.

Çekka hududlarda beqarorlik kuçaydi: Abbosiylar Sistonni oxirgi marta tikladilar, Ray va Tabaristonni esa alid Hasan al-Utruş egalladi. Somoniylar mahalliy Dailam va Giliy boşliqlarini xizmatga olib, u yerdagi kuraşlarda qatnaşdilar. 921-yilda Lili ibn an-Nu'mon boşçiligidagi zaydiylar Xurosonga bostirib kirdi, ammo Simjuriy sarkardasi Simjur ad-Davatiy ularni mağlub etdi.

922-yilda Nasr Jayhoniyni vazirlikdan olib, örniga Abul Fazl Bal'amiyni qöydi. Bu Jayhoniyning şialikda gumon qilinganidan bölgan-bölmagani ma'lum emas. 928-yilda Somoniylar xizmatidagi Dailam sarkardasi Asfar ibn Şiruya Tabariston va Rayni zabt etdi. 930-yilda Nasrning ukalari qözğolon kötarib, Yahyoni amir deb e'lon qildilar; Bal'amiy ularni bir-biriga qarama-qarşi qöyib, qözğolonni bostirdi. Dailam sarkardasi Makon ibn Koki Tabariston, Gurgon va Nişopurni egalladi, ammo bir yildan söng çekindi. 939-yilda Nasr Abu Ali Çağoniy boşçiligida qöşin yubordi; 940-yil 25-dekabrda Ray yaqinidagi jangda Makon halok böldi, boşi Buxoroga, Nasrga yuborildi. 938-yilda Jayhoniyning öğli Abu Ali Jayhoniy vazir böldi.

930-yillarda saroy Muhammad ibn Ahmad an-Nasafiy boşçiligidagi ismoiliy missionerlarining tarğibot obyektiga aylandi. Nizom al-Mulkka köra, 937/8-yilda ular bir qança yuqori amaldorlarni, söng Nasrning özini va vazirini öz tomoniga oğdirdilar. At-Sa'alibiy Nasr kasal bölib, ölimdan qörqqani uçun ismoiliylikni qabul qilgan, deb yozadi. Bu turkiy askarlar orasida norozilik uyğotdi. Nizom al-Mulk rivoyatiga köra, öğli Nuh fitnadan xabar topib, otasini taxtdan voz keçişga köndirgan. Tarixçi S. M. Stern bu rivoyatdagi afsonaviy unsurlarni haqiqiy faktlardan ajratiş qiyinligini ta'kidlagan. Zamonaviy olimlar Nasr vafotigaça taxtda qolgan va ismoiliy sifatida ölgan bölsa kerak, deb hisoblaydi. Nuh taxtga çiqqaç, ismoiliylarga qarşi hujum boşladi; an-Nasafiy halok böldi, lekin bir qança ismoiliy amaldorlar Nuh davrida ham lavozimida qoldi.

Nasrning vazirlari Somoniylar saroyini madaniyat markaziga aylantirişga yordam berdi. Jayhoniy geografik asar yozgan va Buxoroga geograflarni taklif qilgan; olimlar va astronomlar şaharga kelgan. Ingliz va özbek Vikipediyasiga köra, Bal'amiy ham san'atga qiziqib, ziyolilar va yozuvçilarga homiylik qilgan. Rus tilidagi maqolada uning davri sulolaning «oltin davri» deb baholanadi.