Viktor Sarianidi

Viktor Ivanoviç Sarianidi (1929-yil 23-sentyabr, Toşkent — 2013-yil 22-dekabr, Moskva) — sovet va rossiyalik arxeolog, tarix fanlari doktori. U Örta Osiyodagi bronza davri yodgorliklarini, xususan Marğiyona (Marğuş) madaniyatini örganişi bilan tanilgan.

Sarianidi 1929-yil 23-sentyabrda Toşkentda Pontika yunonlari oilasida tuğilgan. Otasi Ioannis va onasi Afina 1920-yillarda Yaltadan Toşkentga köçib kelgan. U 1952-yilda Örta Osiyo davlat universitetini tamomlagan. Özbek va ingliz tilidagi manbalarda 1961-yilda Moskvadagi Sovet Fanlar akademiyasi Arxeologiya institutida magistrlik darajasini olgani, 1975-yilda esa „Afğoniston bronza va temir davrida“ nomli doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgani aytiladi. Rus tilidagi maqolaga köra, u 1959–2003-yillarda SSSR Fanlar akademiyasi (keyinçalik Rossiya Fanlar akademiyasi) Arxeologiya institutida işlagan. 1996-yilda Gretsiyaga köçib ötgani qayd etilgan. 2000-yilda Turkmaniston fuqaroligini olgan (inglizça Vikipediyada — faxriy fuqarolik). U 2013-yil 22-dekabrga ötar keçasi Moskvada vafot etgan va Troyekurov qabristoniga dafn etilgan.

Sarianidi talabalik davrida, 1949-yilda Mixail Masson rahbarligida Turkmanistondagi arxeologik yodgorliklarda işlay boşlagan. Universitetni bitirgaç, Samarqanddagi tarix muzeyida ikki yil işlagan. U Tohirbey, Yaz Depe (1955–1956) va Togolok (1970-yillar) yodgorliklarini qazişda qatnaşgan.

1974-yildan Marğiyona madaniyatini aniqlaşga olib kelgan qazişmalarga rahbarlik qilgan. 1990-yilga kelib Murğob daryosining qadimiy deltasida bronza va ilk temir davriga oid 200 dan ortiq manzilgoh topilgan. Ularning eng muhimi — miloddan avvalgi 3-ming yillik oxirida barpo etilib, miloddan avvalgi 1600-yillargaça davom etgan poytaxt Gonurtepa edi. Şahar markazida qasr bölib, uni töğri burçakli minorali devorlar öragan. Devorlardan şarqda Olov ibodatxonasi, ğarb va janubda qurbonlik ibodatxonalari, janubda ikki hovuz (kattasi 100×60 m) oçilgan. Hovuz böyidagi Suv ibodatxonasi aholining suvga siğinganidan dalolat beradi, deb hisoblangan.

1996-yilda Gonurdan 350 metr ğarbda katta nekropol topilgan; u 10 yil qazilib, qariyb 3000 qabr haqida ma'lumot bergan. 2004-yilda şoh qabrlari, 2009-yilda yana uçta qabr aniqlangan. Sarianidi bu yerda zarduştiylik dinining ildizlari şakllangan, degan fikrni ilgari surgan.

U 1969–1979-yillarda I. T. Kruglikova bilan birga Sovet–Afğon arxeologik ekspeditsiyasiga rahbarlik qilgan. 1978-yilda Afğonistonning Tillatepa yodgorligida miloddan avvalgi 1-asrga oid qabrlarni oçgan; rus manbasida ularning soni yettita, ingliz manbasida oltita deb körsatilgan. Topilgan „Baqtriya oltini“ rus maqolasiga köra 20 mingga yaqin oltin buyumdan iborat.

Sarianidi 30 dan ortiq kitob va 300 dan ortiq ilmiy naşr muallifi. Asarlari orasida „Baqtriya asrlar tumani ortida“ (1984), „Marğuşni izlab“ (1993), „Gonurdepa. Şohlar va xudolar şahri“ (2005) bor. Oxirgi kitobi — „Qadimgi Marğiyona xazinalari“ (2013).

U Gretsiyaning Faxr ordenining oltin xoçi, Turkmanistonning Moxtumquli xalqaro mukofoti (2001), Afğonistonning Jamoliddin Afğoniy medali bilan taqdirlangan. Italiyaning Linçei milliy akademiyasining xorijiy a'zosi bölgan.