Jahim ibn Savfon

Abu Muhriz al-Jahm ibn Safvon at-Termiziy — islom ilohiyotçisi, ilk kalom maktablaridan biri — jahmiya (jahmizm) nomi bilan boğliq şaxs. U Samarqandda tuğilgan va Marvda qatl etilgan.

Uzbekça va rus Vikipediyasiga köra, Jahm arab qabilasi Banu Rasibning ozod qilingan qullari (mavlo) qatoridan bölgan, Samarqandda tuğilgan, Termizda, keyin Kufada yaşagan. Kufada ilohiyotçi Jad ibn Dirham bilan uçraşib, keyinçalik uning ğoyalarini tarğib qilgan. Ingliz Vikipediyasi esa uning kelib çiqişi haqida ikki ehtimolni keltiradi: fors nasli yoki Banu Rasib qabilasining forsiy bölmagan mavlosi; unga köra Jahm Xurosonda, xususan Marvda joylaşgan.

Vataniga qaytgaç, Jahm ilohiyotçilar bilan bahslaşa boşlagan. Ular orasida Qur'onning taniqli şarhlovçisi Muqotil ibn Sulaymon ham bor edi. Ingliz Vikipediyasida aytilişiça, ular örtasida Marv masjidida ilohiy sifatlar va ikki siyosiy arbob xususida qizğin munozara bölgan, har biri ikkinçisini rad etuvçi kitob yozgan, Muqotil esa siyosiy aloqalari orqali Jahmni Balxdan çiqartirib, Termizga jönattirgan.

Jahm Xuroson umaviylar hokimi Nasr ibn Sayyorga qarşi qözğolonda (734–736) qatnaşgan va qözğolon rahbari al-Horis ibn Surayjning kotibi bölgan. Özbek va rus Vikipediyalariga köra, keyinçalik umaviylar uni asirga olib, 745–746-yilda (hijriy 128) Marvda qatl etgan. Ingliz Vikipediyasi ma'lumotiga köra, u 745-yilda Salm ibn Ahvaz tomonidan öldirilgan, boşqa bir örinda esa 746-yilda Marvni egallaşning birinçi urinişi vaqtida halok bölgani aytiladi.

Özbek va rus Vikipediyalariga köra, Jahm ta'limoti mötazilizmga asoslangan. U Allohga antropomorfik xususiyatlar berib bölmasligini himoya qilgan. Rus Vikipediyasiga köra, u Qur'onning vaqt içida yaratilganligini ham ta'kidlagan, kelajak harakatlar çeksiz bölolmasligi sababli jannat va dözax abadiy emas deb hisoblagan. Muxoliflari uning Alloh haqidagi ta'limotini panteistik moyillik bilan boğlagan.

Jabrizm: u jabrizmning ekstremal şakli — fatalizmni rivojlantirgan. Unga köra inson mustaqil harakat qila olmaydi, passiv böladi, uning harakatlarini tabiatdagi harakatlar kabi Alloh yaratadi. Ingliz Vikipediyasi misol keltiradi: inson faqat majoziy ma'noda iş qiladi, xuddi quyoş “botadi” deyilgandek, aslida uni Alloh botiradi.

Murjizm: Jahmga köra iymon — faqat Alloh haqidagi bilim, kufr esa u haqidagi johillik. Iymon payğambar va oddiy mömin uçun bir xil.

Ingliz Vikipediyasi ta'kidlaşiça, Jahm haqidagi işonçli tarixiy ma'lumot kam, u asosan keyingi davrlardagi duşman manbalarga tayanadi; uning ta'limotining ijobiy mazmunini aniqlaş qiyin, jahmizm nomi unga ehtimol asossiz ravişda boğlangan.

Jahm va izdoşlarining asarlari bizgaça yetib kelmagan. Şogirdlari orasida Diror ibn Amr (vaf. 815), Bişr al-Mariyiy (vaf. 833) va al-Husayn an-Najjar tilga olinadi. Nehavendda jahmit maktabi faoliyat körsatgan; u Ahmad ibn Hanbal, Ibn Kutayba, ad-Dorimiy va boşqalarning rad javoblari bilan ma'lum (özbekça maqolada 12-asr, rusça maqolada 11-asr boşi deyilgan). Jahmitlarning bir qismi keyinçalik kalom ahliga (rus variantida — aşariylarga) qöşilgan.

Ingliz Vikipediyasiga köra, mötazilaning muxoliflari ularni ba'zan jahmiylar deb atagan. Jahm ta'limotini köplab hadis olimlari, jumladan Ahmad ibn Hanbal, al-Buxoriy, Abu Dovud as-Sijistoniy, keyinroq al-Aş'ariy va al-Moturidiy tanqid qilgan.