Isfandiyar II

Asfandiyorxon (Isfandiyar Xon) — Xorazmdagi Xiva xonligining 1910-yildan 1918-yilgaça hukmdori, qönğirotlar sulolasi vakili. Otasi Muhammad Rahimxon II vafotidan keyin taxtga çiqqan.

Asfandiyorxonning tuğilgan yili manbalarda turliça körsatilgan: özbek Vikipediyasida 1870-yil, rus va ingliz Vikipediyalarida 1871-yil. Otasi Muhammad Rahimxon II vafotidan söng 1910-yilda hokimiyatga keldi. Özbek Vikipediyasiga köra, u rus podşo hukumatining yordami bilan taxtga çiqqan, 1910 va 1914-yillarda Peterburgda bölgan. Ingliz Vikipediyasida unga otasidagi kabi alohida qobiliyatlar xos bölmagani yozilgan.

Uning davrida davlat işlarida ma'rifatparvar vazir Islomxöja katta rol öynadi. Islomxöja mablaği hisobiga Xivada paxta tozalaş zavodi, kasalxona, dorixona, poçta, telegraf va dunyoviy maktab qurilgan (zavod va dorixona rus va ingliz manbalarida tilga olingan). Islomxöja 1913-yilda öldirilgan. Özbek Vikipediyasiga köra, xon uni xazinani behuda sarflaşda ayblab qatl ettirgan; ingliz Vikipediyasida esa u xonning roziligisiz öldirilgani aytiladi.

Özbek Vikipediyasida xon butun yerlarni qayta ölçatib, xalqqa oğir soliqlar solgani, 1915-yil Manğitda va 1916-yil yanvarda Xöjaylida xalq çiqişlari bölgani qayd etilgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, 1912-yilda xonlik yomut turkmanlarining qözğoloniga duç kelgan va u 1913-yilda tugagan.

Rossiyadagi fevral inqilobi Xiva xonligiga ham ta'sir qildi. 1917-yil 5-aprelda Yoş xivaliklar xonga islohot talablarini qöydi. Xon manifest e'lon qilib, vakillik organi — Majlis tuzişga va'da berdi; xon hokimiyati çeklandi. Majlis raisi etib Bobooxun Salimov saylandi. Özbek Vikipediyasida davlatni idora etuvçi „Idorai maşvarat“ taşkil topgani, xon uni keyinçalik tarqatib yuborgani aytiladi. Keyinçalik vaziyat keskinlaşib, reaksion kuçlar ustun keldi, Yoş xivaliklar hukumati ağdarildi, manifestdagi islohotlar bekor qilindi. Bu paytda turkman qabilasi boşliği Junaidxon Xivaga qaytib, qurolli kuçlar qömondoni etib tayinlandi va tez orada butun hokimiyatni öz qöliga töpladi.

Imperator Nikolay II uni Muqaddas Stanislav va Anna ordenlari bilan taqdirlagan. 1910-yilda unga Rossiya imperiyasining general-mayor unvoni berilgan, 1911-yilda podşo mulozimlari safiga qabul qilingan. 1913-yilda imperator tomonidan unvon berilgan: özbek Vikipediyasida u „Buyuk“ unvoni, rus va ingliz Vikipediyalarida „Oliylik“ (Highness) unvoni deb körsatilgan. Rus Vikipediyasida yana Oq burgut ordeni (1911) va boşqa mukofotlar sanalgan.

Asfandiyorxon davrida Xivada yangi madrasa va masjidlar qurilgan. 1912-yilda Nurillaboy saroy majmuasida xon qabulxonasi barpo etildi; unda bir neça davlat zali, jumladan rus modern uslubida bezatilgan taxt xonasi bor edi. Saroy bezaklarining köp qismi Peterburg çinni zavodiga buyurtma qilingan. Xudoybergen Devonov 1910-yilda xonning merosxöri bilan yurişi haqida ilk özbek hujjatli filmini suratga olgan. 1913-yil 22-fevralda xon Buxoro amiri bilan Sankt-Peterburgdagi birinçi sobor masjidining oçilişida qatnaşgan.

1918-yilda Asfandiyorxon Junaidxon tomonidan öldirildi. Özbek Vikipediyasiga köra, 22-yanvarda u Junaidxon bilan muzokara olib borib, uni sardori karim etib tayinlagan, söng Junaidxon uni yaşirin öldirtirgan. Ingliz Vikipediyasi vafot sanasini 1 oktyabr deb beradi va qatl Nurullaboy saroyida bölganini yozadi. Taxtga uning ukasi (rus va ingliz manbalarida; özbek manbada amakisi) Said Abdullaxon ötqazildi, haqiqiy hokimiyat esa Junaidxon qölida qoldi.