Abdul Aziz

Abdulazizxon (1614–1683) — Buxoro xonligida Aştarxoniylar (Joniylar) sulolasiga mansub özbek hukmdori. U 1645–1681-yillarda hukmronlik qilgan.

Abdulazizxon Nodir Muhammadxonning öğli edi. Ingliz tilidagi manbada u Buxoroning beşinçi xoni, Nodir Muhammadxon esa törtinçi xon sifatida körsatilgan va Jujiyning avlodi deyilgan. Özbek va rus tilidagi maqolalarda tuğilgan joyi Balx, vafot etgan joyi Makka deb yozilgan.

Nodir Muhammadxon qisqa muddat hukmronlik qildi. Soliqlarning oşişi aholi noroziligiga sabab böldi, xon Balxga qoçdi, ammo u yerda öğillari ham unga qarşi kötarildi. Nodir Muhammadxon boburiy Şoh Jahondan yordam söradi. Keyinçalik Hindistondan kelgan qöşinning maqsadi xonlik hududining bir qismini egallaş ekani ma'lum böldi. Abdulaziz xon deb e'lon qilindi (inglizça manbaga köra, 1645-yilda beklar va feodallar uni xon deb e'lon qilgan). Şoh Jahon qöşinlari mağlub böldi, Nodir Muhammad esa Eronga, Safaviylar huzuriga qoçdi.

Inglizça manbada bu yuriş 1646–1647-yillarga oid bölib, Şoh Jahon öğillari Avrangzeb va Murod Baxş bilan 75 ming kişilik qöşin bilan Balx va Badaxşonni vaqtinça egallagani, 1647-yilda Abdulaziz ularni mağlub etib, ukasi Subhonqulixonni Balx hokimi qilgani aytiladi. Hukmronligining dastlabki ön yilida Samarqand hokimi Yalangtöş Bahodir katta ta'sirga ega bölgan.

1660–1680-yillarda xonlik Xorazm hukmdorlari Abulğozixon va Anuşxon yurişlariga duçor böldi. Inglizça manbada 1657-yilda Abdulaziz Xiva xonini mağlub etgani yoziladi. Ukasi Subhonqulixon bilan nizo taxminan tört yil davom etgan; xorazmliklar va qozoqlar bosqini tufayli Movarounnahr va Balx halokat yoqasiga kelgan.

Diplomatiya rivojlangan. 1669-yilda mulla Farrux boşçiligidagi elçilar Rossiya podşosi Aleksey Mixayloviçga yuborildi; 1670-yilda Pazuxin aka-ukalar boşçiligidagi rus elçilari Buxoroga keldi. 1673-yilda elçilari Istanbulda qabul qilingan. Hindiston bilan Avrangzeb davrida aloqa örnatilib, 1662, 1664, 1669-yillarda elçilar yuborilgan, 1670-yilda Hindistondan elçilar kelgan. 1648-yilda Eronga ham elçi jönatilgan.

Uning davrida Abdulazizxon nomidagi madrasa, Buxoroda Validay Abdulazizxon va Samarqandda Tillakori madrasalari qurilgan. Rus va ingliz manbalarida buxoroliklar uni «jasur, saxovatli, ilm sevuvçi xon» deb ta'riflagani, u gözal qölyozmalardan kutubxona yiğgani aytiladi. Polşaning Erondagi elçisi uni ilm-fan, ayniqsa matematika bilan şuğullangan inson deb ta'riflagan.

Özbekça va rusça manbalarga köra, 1681-yilda u ukasi Subhonqulixon (1681–1702) foydasiga taxtdan voz keçib, Safaviylar hududi orqali hajga otlandi. Inglizça manbada topşiriş yili 1680 deb körsatilgan. Rusça maqolada 1681-yil iyunda uni Safaviy şohi Sulaymon Safi tantanali kutib olgani yoziladi. Abdulazizxon 1683-yilda Makkada haj paytida vafot etdi va Imomqulixon hamda Nodir Muhammadxon yoniga dafn etilgan deyiladi.

Şoir Xurramiyning 1836–1837-yillarda yozilgan «Al-Oşiq risolai ravzati Xurramiy» asarining boş qahramoni Abdulazizxon bölib, asar unga bağişlangan.